АИТВ (адамның иммун тапшылығы вирусы) – адамның иммундық жүйесін зақымдайтын созылмалы вирустық ауру. Бұл вирус ағзаның қорғаныс қызметін әлсіретіп, түрлі инфекциялар мен ауруларға қарсы тұру қабілетін төмендетеді. Егер адам уақытында ем қабылдамаса, аурудың соңғы кезеңі – ЖИТС дамуы мүмкін. ЖИТС – жүре пайда болған иммун тапшылығы синдромы. Бұл АИТВ-инфекциясының ең ауыр сатысы болып саналады. Осы кезеңде иммундық жүйе қатты әлсіреп, адам ағзасы қарапайым инфекцияларға да қарсы тұра алмай қалады.

АИТВ тарихы

1980 жылдардың басында дәрігерлер кейбір адамдарда өте сирек кездесетін инфекциялар мен қатерлі ісіктердің көбейгенін байқады. Науқастардың иммундық жүйесі қатты әлсіреп, ағзалары ауруларға қарсы тұра алмайтын жағдайға жеткен.

1984 жылы ғалымдар Люк Монтанье мен Роберт Галло осы аурудың себебі адамның иммун тапшылығы вирусы екенін анықтады. Содан бері АИТВ-инфекциясы бүкіл әлемде маңызды медициналық және әлеуметтік мәселеге айналды.

АИТВ  ағзаға қалай әсер етеді?

АИТВ ағзаға енгеннен кейін иммундық жүйенің негізгі қорғаныш жасушалары – CD4 лимфоциттеріне шабуыл жасайды. Бұл жасушалар адам ағзасын түрлі инфекциялардан қорғайды.

Вирус осы жасушалардың ішінде көбейіп, оларды біртіндеп жоя бастайды. Соның салдарынан иммунитет әлсірейді. Егер CD4 жасушаларының саны өте азайса, ағза қауіпті инфекциялар мен ауруларға қарсы тұра алмай қалады.

 АИТВ-ның берілу және берілмеу жолдары

АИТВ қорғалмаған жыныстық қатынас, ортақ ине мен шприц қолдану, инфекциясы бар қан арқылы, сондай-ақ анадан балаға жүктілік, босану кезінде немесе ана сүті арқылы берілуі мүмкін.

Ал күнделікті қарым-қатынас кезінде АИТВ жұқпайды. Атап айтқанда, қол алысу, құшақтасу, бірге тамақтану, ортақ ыдыс пайдалану, жөтелу, түшкіру немесе маса шағуы арқылы вирус берілмейді.

АИТВ  қалай анықталады?

АИТВ-инфекциясы арнайы зертханалық тексерулер арқылы анықталады. Негізінен қан талдауы жүргізіліп, ағзадағы вирусқа қарсы антиденелер, вирустық жүктеме және иммундық жүйенің жағдайы тексеріледі. Қажет болған жағдайда ПТР-зерттеуі мен CD4 жасушаларының деңгейін анықтау әдістері қолданылады. АИТВ-ны ерте анықтау емді уақытында бастауға мүмкіндік береді.

АИТВ-инфекциясын емдеу

Қазіргі таңда АИТВ-инфекциясын толық жазып шығаратын дәрі жоқ. Дегенмен антиретровирустық терапия вирустың ағзада көбеюін тежеп, адамның денсаулығын ұзақ уақыт бақылауда ұстауға мүмкіндік береді. Бұл ем иммундық жүйені сақтауға, аурудың асқынуын баяулатуға, өмір сапасын жақсартуға және инфекцияның басқа адамдарға берілу қаупін төмендетуге көмектеседі.

Мамандардың айтуынша, емді тұрақты қабылдайтын адамдар ұзақ әрі белсенді өмір сүре алады.

Кей жағдайларда антиретровирустық терапия кезінде әлсіздік, жүрек айну, бас ауруы, ұйқысыздық, іш өту немесе тері бөртпелері сияқты жанама әсерлер байқалуы мүмкін. Сондықтан емдеу дәрігердің тұрақты бақылауымен жүргізіледі.

АИТВ-ның алдын алу жолдары

АИТВ-инфекциясының алдын алу үшін қауіпсіз мінез-құлық қағидаларын сақтау маңызды. Атап айтқанда, қорғаныш құралдарын қолдану, кездейсоқ жыныстық қатынастан бас тарту, стерильді медициналық құралдарды пайдалану және ортақ ине мен шприц қолданбау қажет.

Жүкті әйелдер екі рет, есепке қою кезінде, 28-30 апталық жүктілікте және әйелдің жыныстық серіктестері бір рет АИТВ-ға  тексерілу міндетті болып табылады, бұл болашақ баланы инфекция жұқтыру қаупінен қорғауға мүмкіндік береді.

АИТВ-инфекциясы қазіргі қоғамдағы өзекті мәселелердің бірі болғанымен, медицина жетістіктерінің арқасында онымен өмір сүретін адамдар толыққанды өмір сүре алады. Ең маңыздысы – ауруды ерте анықтау, емді үздіксіз қабылдау және алдын алу шараларын қатаң сақтау.

Әрбір адам өз денсаулығына жауапкершілікпен қарап, АИТВ туралы дұрыс әрі нақты ақпаратқа ие болуы тиіс. Сондықтан тұрақты түрде АИТВ-ға тест өтіп отыру ұсынылады.

 Аян Камидолла

Облыстық АИТВ-инфекциясының алдын алу орталығының

эпидемиолог маманы.

Қазақстан Республикасында мемлекеттік қызметті дамыту мен жетілдірудің басым бағыттарының бірі – мемлекеттік қызметшілердің қызметтік әдебін сақтауын қамтамасыз ету және сыбайлас жемқорлыққа қарсы мәдениетті қалыптастыру болып табылады. Бұл бағыттағы талаптар Қазақстан Республикасының «Мемлекеттік қызмет туралы» заңында, «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» заңында, сондай-ақ Мемлекеттік қызметшілердің Әдеп кодексінде айқындалған. Мемлекеттік қызметшілердің Әдеп кодексіне сәйкес, мемлекеттік қызметші өз қызметінде заңдылық, адалдық, әділдік, ашықтық және халыққа қызмет ету қағидаттарын басшылыққа алуға міндетті. Қызметтік міндеттерін орындау кезінде ол азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін құрметтеуге, қызметтік өкілеттіктерін жеке басының мүддесіне пайдаланбауға, мемлекеттік мүлікке ұқыпты қарауға тиіс.

Әдеп кодексінің талаптарына сәйкес мемлекеттік қызметші:

• қызметтік тәртіпті сақтауға;
• әріптестерімен және азаматтармен қарым-қатынаста сыпайылық пен әдептілік танытуға;
• қызметтік ақпараттың құпиялылығын қамтамасыз етуге;
• мүдделер қақтығысына жол бермеуге міндетті.
• азаматтардың құқықтары мен заңды мүдделерін құрметтеуге;
• қызметтік міндеттерін сапалы және тиімді орындауға;
• қызметтік өкілеттіктерін жеке мақсатта пайдаланбауға;
• қызметтен тыс уақытта да қоғамда мемлекеттік қызметтің беделіне нұқсан келтіретін әрекеттерге жол бермеуге міндетті.

Қазақстан Республикасының «Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл туралы» Заңына сәйкес, мемлекеттік қызметшілерге сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтарға жол бермеу, олардың алдын алу шараларын қабылдау, сондай-ақ белгілі болған құқық бұзушылық фактілері туралы уәкілетті органдарға хабарлау міндеті жүктелген.

Аталған заңның нормаларына сәйкес:

- лауазымдық өкілеттіктерді жеке пайда табу мақсатында пайдалануға;

-заңда көзделмеген сыйақылар, сыйлықтар немесе қызметтер қабылдауға;

- қызметтік жағдайын пайдалана отырып, артықшылықтар алуға тыйым салынады.

Мемлекеттік қызметшінің мінез-құлқы қоғам тарапынан мемлекеттік аппараттың беделін айқындайды. Сондықтан әрбір қызметші өз әрекеті мен шешіміне жоғары жауапкершілікпен қарап, заң талаптарын бұлжытпай орындауы тиіс.

Сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл – бұл тек уәкілетті органдардың ғана емес, бүкіл қоғамның ортақ міндеті. Мемлекеттік қызметшілердің кәсіби адалдығы мен жоғары әдеп стандарттарын сақтауы – халық сенімін нығайтудың басты кепілі.

Ақтөбе облысы бойынша мемлекеттік кірістер департаменті басшысының орынбасары

Әдеп жөніндегі уәкілі А.Т.Калменов

ҚР Ғылым және жоғары білім министрлігінің Тіл саясаты комитеті Қазақстан Республикасында тіл саясатын дамытудың 2023 – 2029 жылдарға арналған тұжырымдамасын жүзеге асыру аясында азаматтар үшін «Қазақ тілі» жаппай ашық онлайн курстарын бастады.

Курс мемлекеттік тілдің қолданыс аясын кеңейту, онлайн-курстардың сапасын арттыру, оқытудың заманауи әдістері мен технологияларын тәжірибеге енгізу, тіл үйренушілердің айтылым дағдысын жетілдіру, қазақ тілінде сөйлеушілердің санын арттыру мақсатында ұйымдастырылып отыр. 1-кезеңге 230 адам тіркелді. Қазіргі таңда  А1 (қарапайым) деңгейіне 4  топ – барлығы 100 тыңдаушы, А2 (базалық) деңгейіне 5 топ – 100 тіл үйренуші, В1 (орта) деңгейіне 30 тыңдаушы қазақ тілін үйренуде. 72 академиялық сағаттан тұратын курстың ұзақтығы 3 ай. Курс бағдарламасы тіл үйренушілерге оқу, жазу, тыңдау және сөйлеу дағдыларын жақсартуға көмектесетін теориялық және практикалық сабақтарды қамтиды. Курс тыңдаушыларға қазақ тілін тез әрі тиімді меңгеруге мүмкіндік беретін қарқынды және құрылымдалған оқыту бағдарламасын ұсынады. Сабақтарды тіл оқытудың заманауи әдістерін қолданатын тәжірибелі оқытушылар өткізеді. Курс аяқталғаннан кейін тындаушылар қорытынды тест тапсырып, оларға сертификат табысталады.

Ақтөбе қаласының тұрғыны  Әсел Төлегенқызы  ағасының өліміне полицейлерді кінәлайды. Ол дәрігерлер дер кезінде көмек көрсеткенде, бауырым аман қалар еді дейді.

Айгерім ЖҰМАБАЕВА

kerekinfoaktoe@gmail.com

“Kерек info” газетінің редакциясына қала тұрғыны  Әсел Төлегенқызы келіп, болған жағдай  туралы егжей-тегжейлі  айтып берді. Келіншектің айтуынша, оның ағасы 2024 жылдың 29 тамызында көз жұмған. Қайғылы оқиға отбасына ауыр соққы болып тиген. Марқұмды жерлеу рәсімі 31 тамыз күні өткен.

-Оқиға 21 тамызда болды. Сол күні ағам базар маңында ішімдік ішіп, полиция қызметкерлеріне ұсталған. Ол қарсылық көрсеткеннен кейін тәртіп сақшылары күш қолданған. Бейімдеу орталығына барғаннан кейін  де көліктен түскісі келмейді. Сол кезде  полицейлердің бірі бауырымды  итеріп жібереді. Ағам жерге құлап, құлағынан ауыр жарақат алған. Оқиға куәгерінің айтуынша, қан кетіп жатқанына қарамастан, алғашқы медициналық көмек көрсетілмеген. Бейімдеу орталығының дәрігерлері де қабылдаудан бас тартып, оны мекеме маңында қалдырып кеткен. Кейін ағам көшеде есінен танып,  жерге  құлап қалады.  Жедел жәрдем қызметін кездейсоқ өтіп бара жатқан адамдардың бірі шақырған,-дейді қарындасы.

Әсел Төлегенқызы  ағасына  дер кезінде  медициналық көмек көрсетілмегенін айтады.

-Ағамды  қалалық жедел медициналық көмек ауруханасына жеткізіп, құлағына тігіп берген. Алайда жағдайының ауырлығына қарамастан, ауруханаға жатқызбай, үйге қайтарып жіберген. Сол күні таңға жақын біздің үйге келді. Ағамның денесінде сау жер қалмаған. Болған жағдай туралы бәрін айтып берді.  Өзін  полицейлердің соққыға жыққанын айтты, -дейді қарындасы Әсел.

“Ағам ауыр соққы алған”

Бір аптадан кейін  ағасы Әсеттің  қайтыс болғаны туралы хабар келген. Ресми мәлімет  бойынша, ол алкогольден улану салдарынан көз жұмған. Алайда туыстары бұл нұсқамен келіспейді. Олардың айтуынша, 28 тамыз күні қаладағы демалыс орындарының бірінде марқұмды  белгісіз адамдар соққыға жығып кеткен. Әсіресе, бұрын жарақат алған құлақ тұсына бірнеше рет соққы жасалған көрінеді. Қан кетіп жатқанына қарамастан, оқиға орнына  жедел жәрдем шақырылмаған. Кейін көшеден өтіп бара жатқан әйел адам оны байқап, дәрігерлерді шақырған. Бірақ туыстарының сөзінше, келген медициналық қызметкерлер де тиісті деңгейде көмек көрсетпеген.Марқұм ауруханаға жеткізілген кейін де толық медициналық  тексеру жүргізілмеген.  Тек қанында алкоголь бар екені анықталып, облыстық психикалық денсаулық орталығына жіберілген. Емдеу мекемесінде  оған система салған. Алайда марқұм төрт сағаттан кейін көз жұмған. Әсел Төлегенқызы тағы бір күмәнді жайтты алға тартады. Оның сөзінше,  полиция қызметкерлері марқұмнан «ешкімге шағымым жоқ» деген мазмұнда видео түсіріп алған. Ол “бұл жауапкершіліктен жалтару әрекеті болуы мүмкін” деген пікірде. Марқұмның туыстары істің толық әрі әділ тергелуін талап етеді. Олардың пікірінше, оқиғаға қатысы бар барлық тұлғалар – полицейлер де, медициналық қызметкерлер де  заң алдында жауап беруі тиіс. 

Полиция: ”Қылмыстық іс тоқтатылды”

 Ал облыстық полиция департаментінің баспасөз қызметі бұл жайтқа қатысты қылмыстық істің тоқтатылғанын  хабарлады.

- Ақтөбе қаласы тұрғынының өлімі  бойынша оқиғаның мән-жайын анықтау үшін жан-жақты толық тергеу жүргізілген. Сотқа дейінгі тергеп-тексеру барысында сот-медициналық сарапшының әрекеттерінен қылмыстық құқық бұзушылық белгілері анықталмаған. Осыған байланысты қадағалаушы органның келісімімен іс өндірістен қысқартылған,-деп хабарлады полицияның баспасөз қызметі.

Марқұм есепте тұрған

Дәрігердің айтуынша, марқұм 2017 жылдан бері алкогольге тәуелділік синдромы бойынша есепте тұрған. Соңғы бес жыл ішінде ол бірнеше рет өз еркімен емделген. Сот шешімімен мәжбүрлі түрде де  бірнеше рет  ем қабылдаған. Бұдан өзге  науқастың  қосалқы аурулары болған.

-Ол 29 тамыз күні жедел жәрдем ауруханасынан кейін ауыр жағдайда орталыққа түсті. Науқас ауруханаға түскен сәттен бастап тиісті медициналық көмек толық көлемде көрсетілген. Науқастың ұзақ уақыт бойы алкогольді шамадан тыс тұтынуы салдарынан туындаған интоксикация белгілері мен асқынулар оның өліміне себеп болды,-дейді интенсивті терапия палатасының меңгерушісі Қыран Ұзақбайұлы.

Құқықтық ескерту

Материалда келтірілген мәліметтер редакцияға келген кейіпкердің айтуы бойынша жазылған.  Редакция жарияланған материал арқылы қандай да бір мемлекеттік органның немесе жеке тұлғаның ар-намысы мен іскерлік беделіне нұқсан келтіруді мақсат етпейді. Құқық қорғау органдары немесе өзге тараптар пікір білдіруге ниет танытқан жағдайда редакция оны жариялауға дайын.

«Депрессия – шаршағандық емес»

 Көктем -тіршіліктің  басталатын, жаңаратын уақыты. Алайда бұл мезгіл барлығына бірдей оң әсер ете қоймайды.  Құс келгенде , құс қайтқанда аурулар қозады. Әсіресе, қыстан шаршап шығатындықтан, жүйке аурулары  көбейеді. Мұны мамандар гармондардың өзгерісімен байланыстырады. Осы орайда “Керек info” тілшісі невропотолог-психиатр Жәнібек Иманалинмен тілдесіп көрген еді.

       Жәнібек Темірбекұлы, жүйке жүйесінің қандай аурулары жиі кездеседі?

        Қазір жүйке аурулары көбейіп кетті. Ең жиі кездесетіні параноидты шизофрения және невроз, яғни жүйкенің жұқаруы деуге болады. Соңғылары шаршау, ұйқысыздық, мазасыздық, қорқыныш пен  үрейге шағымданады. Себепсіз қорқынышты түстер көру, шошып ояну да  қалыпты жағдай емес. Бұл-диагноз. Оны емдеу керек. Қалыпты жағдайда адам көрген түсін ұмытып қалуы керек. Егер осындай белгілер байқалса, бірден дәрігерге жүгінген жөн.

Жүйке аурулары неден пайда болады?

Жүйке ауруларының пайда болуына стресс себеп. 21 ғасыр -стресстің заманы. Өйткені қазір барлық адамның басында бәсекелестік, отбасылық жанжал,  қарыз бен  жоқшылық бар.  Ал екінші себеп -экологиялық фактор.  Өйткені қабылдауыма Ақтөбе қаласынан бөлек  Атырау, Құлсары мен Аралдан келетіндердің қатары көп. Құнарлы тамақтанбаудың да кері әсері бар. Қазір адамдар бұрынғыдай экологиялық таза  тамақтарды көп тұтынбайды. Осының бәрі жүйкені тоздырады. Қазір жүйке аурулары көп. Әсіресе, коронавирустан кейін көбейіп кетті. Адамдардың көбінде пандемиядан кейін күйзеліс басталды. Бір ғана дәлел. Қазір мен жұмыс істейтін  облыстық фтизиопульмонологиялық орталықта  туберкулезбен ауыратын 97 адам жатыр. Бұл-өте аз. Яғни, туберкулезді жеңдік деген сөз. Ал психикалық денсаулық орталығының бір ғана әйелдер бөлімшесінің өзінде 90 адам жатыр. Мұндай 7 бөлімше бар. Осыдан-ақ жүйке жүйесі ауруларының қаншалықты көбейгенін білуге болады.

Қандай белгілер болған кезде невропатологпен кеңесу керек? Жүйке жүйесімен байланысты ауруларды анықтауға диагностиканың қай түрі көмектеседі?

    Ең бірінші, ұйқының бұзылуы. Екі аптадан артық  уақыт ұйқы бұзылса, бірден невропатологқа  жүгінген жөн. Әдетте, егде жастағы  адамдар ұйқы бұзылса, қалыпты деп есептейді. Алайда бұл - патология. Адамның бұрынғысынша жақсы жаңалық естісе, қуана алмауы, көңіл-күйінің жоқтығы,  себепсіз жылауық болуы... қалыпты жағдай емес. Мұны кейбіреулер көңілшектік деп, мінез-құлыққа таңуы мүмкін. Алайда аурудың себебін анықтап, қараған жөн.  Мұндай жағдайда науқастың шағымын тыңдап, анализдерге жіберемін. Қажет болса, МРТ (магнитті-резонанстық томография), Электроэнцефалограмма (ЭЭГ) тағайындаймын. Осы арқылы проблеманың бар-жоғына көз жеткіземіз. Өкінішке орай,“бес литрлік су әкеліп бер” дейтін емші емеспіз. Мен анализдерге қараймын. Ферритин мен гармондарды тексеремін. Өйткені  қалқанша безінің гармондары да көңіл-күйге әсер етеді. Гипотиреоз немесе  гипертиреоз болуы мүмкін. Егер бұзылыс болса, эндокринологқа жіберемін.

Жүйке аурулары жасқа қарай бөліне ме? Яғни белгілі бір жастағыларда мына түрі көбірек кездеседі дегендей. ..

  Әрине. Шизофрения жастарда көп кездеседі. Әсіресе, 20-25 жаста. Тәжірибемде қабылдауыма  14 жастағы жасөспірімдерді  де алып келген сәттер  болды. Ал деменция үлкен адамдарда кездеседі. Ұмытшақ болып, немерелерін танымай жатады. Өкінішке орай,  қазақтарда көбіне үлкен кісілер  ақылынан адасса,  “үлкендік қой, алжыды” дейді. Халықтың  надандығы десем, ауыр естілер. Науқасты дәрігерге әкелмейді. Негізінде адам үлкейген сайын алжымайды, қайта ми клеткалары дамиды. Мұндай адамдар тұрақты түрде дәрі ішуі керек. Алайда бізде көбіне мамандарға бармайды.

Энурездің себебі не? Оны да емдеуге бола ма?

 Энурездің пайда болуына екі түрлі себеп бар. Энурездің себебі тек қуықта емес.Ол орталық жүйке жүйесінен де болуы мүмкін. Энурез, яғни түнде зәр ұстай алмау  ми мен қуық арасындағы жүйке байланысының толық жетілмеуінен немесе бұзылуынан туындайды.  Бұл ауру 90 пайыз балаларда кездеседі. Кейде ересектерде  де болады. Бірақ сирек кездеседі. Сол себепті мен қабылдауыма келген адамның алдымен урологтан кеңес алып, талдауларды тапсыруын сұраймын. Маған ақшасын, ресурсын, энергиясын құртпасын деймін. Бәлкім, урологиялық себеп бар шығар. Бұл ауру емделеді. Бірақ ұзақ уақыт алады.

Балаларда ұстамалар жиі кездеседі. Оның себебі мен қалпына келу жолы қандай?

Эпилепсия, яғни қояншық ауруының екі түрлі себебі бар. Алғашқысы генетикалық себептерден болуы мүмкін. Егер тұқымда болмаса, ауру адам белгілі бір себептермен басынан жарақат алса, қан құйылып, инсульт болса, ісіктер болса  пайда болуы мүмкін. Эпилепсияның генетикалық түрі қиындау. Науқасқа мүгедектік тағайындалып, өмір бойы дәрі ішеді.   

Жүйке аурулары тұқым қуалай ма?

Иә, тұқым қуалайды. Шизофренияның белгісі бар науқастардың кейбіреуінде   әкесі мен шешесінің тұқымында ауырған адамдар болады. Бұл ауру тұқымда болмаса да жүре келе пайда болуы мүмкін. Қазір кез-келген адам стресте жүр деуге болады. Қарапайым оятқышпен оянудың өзі-стресс.Адам күйгелектенген кезде организмде кортизол деңгейі ("күйзеліс гормоны") көтеріледі.Бұл жүйкені жұқартады, адамды шаршатады. Жүйке ауруына әйел адамдар көп шалдығады. Олар -эмоциональды халық. Ал ер адамдар іштен тынады. Сәйкесінше, олардың арасында инфаркт, инсульт көп.

“Аурудың бәрі жүйкеден” деген пікір бар. Сіз бұл оймен қаншалықты келісесіз?

  Мен бұл пікірмен 100 пайыз келісемін. “Уайым-қайғысыз адам қара суға да семіреді”  деген сөз бар. Бұл-шындық. Қандай нәрседе де баланс болуы керек. Ақша маған да жетпейді. Несие менде де бар. Бірақ  мен демалыс болса, қыдырып кетемін. Жүйкені шаршатпау керек. Сол сәтте өмір сүру керек. Адам қанша білімді болса да, зейнет жасына жеткенде жұмысынан кетуі керек. Әйелде де, 55 жаста ер адамда да климакс болады. Бұрынғыдай емес, ол  кезде адамның энергиясы азаяды, шаршайды. Мұндай кезде адам демалуы керек. Мәселен, бас сақинасы немесе  мигрень  деген ауру жиі айтылады.Бұл аурулар негізінен жүйкенің жұқаруынан, әлсіздіктен туындайды. Адамға көбіне шешесі жағынан беріледі. Бұл аурумен  мұғалімдер, тәрбиешілер көп ауырады.Бас сақинасына перфекционист адамдар бейім. Олар кез-келген дүниені мінсіз орындауға тырысады.Олар шаруасы бітпесе, түнімен уайымдап жатады. Бұл дұрыс емес. Өйткені емделмесе, мұның соңы  инсультқа алып келуі мүмкін.

Депрессияны уақытында емдемесе, қаншалықты зиян?

 Көп адамдар босанғаннан кейінгі депрессияны елемейді. Бұл - диагноз. Оны емдеу керек. Өйткені әйелдер мұндай кезде өзінен өзі жылайды, баласын мүлдем көргісі келмейді.  Бұл жағдай  асқынса, әйел балаларына, өзіне қол жұмсауы да мүмкін. Алайда көп жағдайда депрессияны емдемейді. Көбіне жүйкесі ауыратын науқастар невропатологқа, психиатрға емес, емшіге, құмалақшыға барады. Содан кейін ауруын асқындырып барып дәрігерге келеді. Мен емшілерді де жоққа шығармаймын. Ақтөбеде де сырласатын, сөйлесетін, сыйлайтын  апаларым бар. Бірақ науқас бірінші дәрігерге келгені дұрыс. Ғылыми түрде, 99 пайызға емдеуге тырысамыз. Егер қолымыздан келмей жатса, онда емшіге барсын. “Үмітсіз шайтан” дейді. Бірақ өкінішке орай, емшіге барады. Тек содан кейін ғана бізге келеді. Ауруды асқындырып алғаннан кейін оны емдеу қиынға соғады. Осыдан үш жыл бұрын әйелі мен күйеуі келді. Ер адам 35-те, әйелі 32 жаста. Ақтөбе қаласының тұрғындары. Әйелдің  көзіне елестер көрінеді, дауыстар естиді, жылайды, өз-өзіне қол жұмсағысы келеді. Маған қабылдауға келді. Педагог екен. Жұмыста  стресс болған. Анамнезінде, яғни ауру тарихында  12 жыл бұрын анасы қайтыс болған. Содан кейін қатты стресс алып қалған. “Аруханаға жатқыз” дедім. Бірақ күйеуі келіспеді. Ақыры емші аралаған, молдаларға барған. “Ішінен үш жын шығардық” деп хабарласты. “Қазір жақсы, тынышталып қалды” деді. Бірақ мұның бәрі уақытша, психотерапия екенін түсіндім.. Екі апта өткеннен кейін “Үйде айқай болып жатыр. Қырып-жойып жатыр” деп хабарласты. Ақыры жолдама беріп жатқызып,  бір ай емделді. Қазір жағдайы жақсы. Көбіне адамдар ауруханаға жатып, емделуден қорқады. Есепке тіркелуден қорықпау керек. Ауруханаға жатпай, өзіне қол жұмсаған адамдар да болды. Бұл - психикалық ауру. Арты орны толмас өкінішке әкелуі мүмкін. Адамдар осыны түсінсе деймін.

Әңгімеңізге рақмет!

Сұқбаттасқан Жансая ЕСМАҒАНБЕТ

@jansaya_esmaganbet

Ақтөбе облыстық психикалық сауықтыру орталығында жүйке жүйесі ауруларымен  бүгінгі күнде 9226 адам диспансерлік бақылауда тұр. Бас дәрігер Серік Жанильсиновтың айтуынша, жүйке жүйесі аурулары көбеюде. Науқастардың саны былтырғыдан көбейген.Есепте тұрғандардың 5400-ге жуығы ер адам, ал қалғандары  әйелдер. Бірінші орында ақыл естін кемістігі диагнозы, екінші шизофрения, үшінші орында органикалық психикалық бұзылулар диагнозы. Ал биыл емдеу мекемесінде  427 адам емделіп шыққан.

Жансая ЕСМАҒАНБЕТ

jansaya_esmaganbet

Ақтөбеде түрмеде отырған “Шалқарлық төрттіктің” бірі Ерлан Мамытов тағы да қосымша жаза арқалады.  23 жылға сотталған ер адам жазасын өтеп жатқандарға  терроризмді насихаттаған.

Айта кетелік, 41 жастағы  Ерлан Мамытовтың есімі көпшілікке  “Шалқарлық төрттік” атымен 2012 жылдан бері таныс. Сол жылы ол сыбайластарымен бірге Қылмыстық Кодекстің “ Адам ұрлау”, “Зорлау” және  “Адам өлтіру” баптарымен кінәлі деп танылып, 23 жылға сотталған еді.

                                         Оқиға қалай болды?

Дүйім Ақтөбені дүрліктірген адам шошырлық оқиға 2009 жылы болған еді. Сол кезде Шалқардың төрт тұрғыны бірнеше адамды  өлтірді деген күдікпен қамауға алынған. Жігіттер әйелдерді қала сыртына алып шығып, кейін зорлап өлтірген. Шалқарлық баскесерлер құрбандарының бірін  Шалқар көліне батырып өлтірсе, екіншісін өртеп жіберген, ал үшіншісін жерге көміп тастапты. Қылмыстық топ мүшелері жәбірленушілердің бірімен қала шетінде алкогольдік ішімдік ішкен. Жанжалдан кейін ер адамдар әйелді көлге батырып, кейін денесін қамыстың арасына лақтырып жіберген. 2012 жылы шыққан сот үкіміне сәйкес, 32 жастағы Сағдат Қоразбеков пен 30 жастағы Жасұлан Мамытов өмір бойына бас бостандығынан айырылды. Ал 27 жастағы Ерлан Мамытов пен 31 жастағы Нұрлан Мамытов 23 және 25 жылға түрмеге жабылған. Кейін  Ерлан Мамытовтың аты  тағы аталды. Маңғыстау облысындағы қатаң режимді колонияда жазасын өтеп жатқан  ол  2019 жылы түрмедегі ұстау жағдайларына шағымданып, видеоүндеу жариялаған еді.

Қандай айып тағылды?

Бұл жолы  Ерлан Мамытовқа  Қылмыстық кодекстің 256-бабының 1-бөлігі(“Терроризмді насихаттау”) және     174-бабының 1-бөлігі(“Әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік, топтық немесе діни алауыздықты қоздыру”) бойынша айып тағылды. Қылмыстық іс Ақтөбе қаласының №2 сотында  қаралды. Сот құжаттарына сүйенсек, 41 жастағы ер адам ислам дініндегі ханбали мазхабына негізделген радикалды салафизм ағымының идеяларын  ұстанып, Ақтөбедегі  №8 түзеу мекемесінде жазасын  өтеп жатқандарға терроризмді насихаттаған. Ол діндарларды  діни себептерге байланысты қарулы қақтығыстарға қатысуға шақырған.

• Ерлан Мамытов “теологтар мұсылмандар арасында бүлік тудырып, мұсылман ақидасына - сенім негіздеріне сызат түсіру арқылы мұсылман жамағатын іріткіге ұшыратуда” деп айыптаған. Сонымен қатар ол діни себептерге байланысты қарулы қақтығыстарға қатысу мен оны жүргізудің қажеттілігі туралы идеяларды насихаттаған. Түрмеде жазасын өтеушілерге  футбол ойынының кәпірлік - яғни күпірлікке тән ойын екенін айтқан. Оның айтуынша, футбол сияқты “кәпірлік шоу” мұсылмандар арасында алауыздық туғызады, бұл мүміндерге рұқсат етілмеген.  Осы спорт түріне қатысудың орнына құранды оқып-үйренуді, зікір айтып, рухани тазарып, күш-қуат алуға шақырып, оларға қарсы діни араздық пен алауыздық таныту қажеттігін мәлімдеген. Сондай-ақ ол түзету мекемесінің қызметкерлеріне, қылмыстық әлемде ерекше мәртебеге ие тұлғаларға  физикалық күш қолдануға дайын екенін білдірген,-делінген іс құжаттарында.

Жазасын өтеуші қалай ақталды?

Сот отырысында Ерлан Мамытов өзіне тағылған айыпты мойындады. Айтуынша, 2024 жылдың желтоқсанында Ақтөбедегі  №8 түзеу мекемесінде жазасын өтеп жатқан үш адаммен тәртіптік изоляторда сөйлескен. Алайда ол кезде өзінің терроризмді насихаттап, діни алауыздықты қоздырып жатқанын білмегенін айтты.

-Қылмыстық іс бойынша жинақталған дәлелдемелерге дау келтірмеймін. Жасырын тергеу әрекетінің шеңберінде алынған аудиожазбалардан  өзімнің  дауысымды таныдым.  Жасаған іс- әрекетіме өкінемін. Соттан жеңіл жаза тағайындауды сұраймын. Сотта куәлар тәртіптік изоляторда Ерлан Мамытовпен бірге отырғандарын, алайда ұзақ уақыт өткендіктен нақты не жөнінде әңгімелескендерін  ұмытып қалғандарын айтқан. Кешенді сот дінтанушылық сараптама қорытындысына сәйкес, зерттелген материалдардың мәтіндеріндегі идеялар дінінің радикалды салафизм ағымына тиесілі екені көрсетілген. Онда терроризмді насихаттау   және діни алауыздықты қоздыру белгілері бар.

                                                Сот үкімі қандай?

Сотта белгілі болғандай, Ерлан Мамытов 2025 жылдан бастап “Диссоциалды тұлғалық бұзылыс” диагнозыменпсихоневрологиялық есепте тұрады.  Бұл психикалық бұзылыс қоғам ережелерін жиі елемеу, агрессия, жауапкершіліктің төмендігі сияқты мінез-құлық ерекшеліктерімен сипатталады. Алайда сот психолого-психиатриялық сараптама нәтижесі бойынша, сотталушы мәжбүрлі емдеуді қажет етпейді. Белгілі болғандай, сотталушының әлі 8 жыл 9 айға жуық  жаза мерзімі өтелмеген.  Ақтөбе қаласының №2 сотының судьясы Аян Құсаев қылмыстық істі қарап, 1985 жылы туған Ерлан Мамытовты кінәлі деп тапты. “Шалқарлық төрттіктің”  бірі жазасының өтелмеген бөлігі ішінара қосылып, түпкілікті 18 жыл 4 айға  бас бостандығынан айырылды. Оның әрекетінде қылмыстардың қауіпті қайталануы танылды. Сотталушы жазасын қылмыстық-атқару жүйесінің қауіпсіздігі барынша жоғары мекемесінде өтейді. Сот үкімі заңды күшіне енді.

Мұғалжар ауданы, Қандығаш қаласының тұрғыны  салафизм бағытын ұстанып, дін жолында жүргендерге терроризмді насихаттаған. Сот үкімімен  38 жастағы ер адам  5 жылға бас бостандығынан айырылды.

Жансая ЕСМАҒАНБЕТ

jansaya_esmaganbet

Қылмыстық іс Мұғалжар ауданының сотында қаралды. Тергеу органдары  38 жастағы Медет Даржановқа  Қылмыстық Кодекстің 174-бабының 1-бөлігі (“Әлеуметтік, ұлттық, рулық, нәсілдік, топтық немесе діни алауыздықты қоздыру”)және 256-бабының 1-бөлігі (“Терроризмді насихаттау”) бойынша айып тақты. ҚР ҰҚК Ақтөбе облысы бойынша департаменті қызметкерлерінің арнайы іс шаралары барысында Мұғалжар ауданы, Қандыағаш қаласының тұрғыны ислам дініндегі салафизм ағымының идеяларын ойына сіңіріп, терроризмді насихаттайтын радикалды идеологияның ықпалында болғаны анықталған. Сонымен қатар ол Қазақстан Республикасының ұстанатын зайырлы бағытын, аралас ұлт, дін өкілдерінің бір қоғамда татулықта өмір сүруін өзінің діни ұстанымына қарама-қайшы деп есептеп, радикалды идеологияның көзқарасын ұстанатын жақтастарын көбейту мақсатында діндарларға терроризмді насихаттамақ болған. Іс құжаттарына қарағанда, ол 2024 жылдың шілде-қазан айларында  құрылыс алаңында ауылдастарына ислам дінін ұстанбайтын тұлғаларды кәпір, тағут, мушриктер деп айыптап, оларды өлтіру қажеттігін айтқан. Сондай-ақ ол діндарларға  діни себептер бойынша адамды өлтіру, зорлық-зомбылық жасауға  Ислам дінінде рұқсат берілгендігін айтқан. Кешенді сот-дінтанушылық сараптаманың  қорытындысына сәйкес, оның мәлімдемелерінде терроризмді насихаттау белгілері бар.

 “Діни білімім аз болғандықтан, қателестім”

Сот отырысы кезінде Медет Даржанов Қазақстанның ұстанып отырған зайырлы бағытына қарсы келгендігін айтып, өз қылмысын мойындады.

-Тергеу кезінде және сотта да өз кінәмді түсініп, толық мойындадым. Діни білімім  аз болғандықтан,  қателестім. Қазіргі отбасымда 2 балам бар. Бұрынғы 2 отбасымның  әрқайсысында 1 баладан бар.  Оларға алимент төлеймін.Жалпы 4 баланың әкесімін. Отбасыма  оралғым  келеді. Маған  жеңіл жаза тағайындасаңыздар екен, -деді ол сотта.

“Сотталушы бұрын такфирлік ағымда болған”

Сотқа дейінгі тергеп-тексеру кезінде Мұғалжар аудандық дін орталығының басшысы Әділет Маусымовтан куә ретінде жауап алынған. Ол Медет Даржановтың салафи бағытын ұстанатынын айтқан.

- Мен Медет Даржановты  2024 жылдың қараша айынан бастап танимын. Онымен діндар адамдарды деструктивті діни ағымдардан оқшаулап, алдын алуға бағытталған жұмыстарға сәйкес профилактикалық мақсатта кездестім. Оның діни көзқарасы-салафи бағытта. Бұрын такфирлік бағытта болған. Кездесу барысында такфирлік бағыты бәсеңдегенін аңғардым. Ол күмәнданып сөйлескендіктен, ашылып ештеңе айтпады. Оған Ханафи мазһабының тиімділігі туралы түсіндіргенінде ол үнсіз тыңдап, артық сұрақ қоймады. Мүфтияттың ұстаздарының уағыздарын мүлдем тыңдамағандығын, Үкіметке жұмыс жасап жүргендіктен ғана ұйымдастырылған профилактикалық шараларға амалсыздан қатысқандығын айтты. Әбу Ханифа мазһабының құндылықтары бойынша жүргізілген түсіндірмелік жұмыстардың ешқайсысын қолдамады. Кездесу барысында үндемей іштей қарсылық білдірген сыңай танытты. ҚР ұстанып отырған саясатын, зайырлы қоғамда татулықта өмір сүру қажеттігін толық түсіндіргенде ешқайсысын қабылдамады. Қандыағаш қаласындағы мешіттің имамдарынан да білім алмаған,-деді ол.

Теолог: “Одан вахабизмге тән қасиеттерді байқадым”

Сот отырысы кезінде “Ихсан” оңалту орталығының теологынан да жауап алынды.

-2025 жылдың сәуір айында Медет Даржановпен Қандыағаш қаласында орналасқан киім тігін фабрикасында таныстым. Ол сол жерде күзетші болып жұмыс істеп жүрді. Діни бағыт бойынша онымен 2 рет кездестім. Ол деструктивтік ағымдағы адам болды. Оңалту жұмыстары барысында ол өзін Мушаббиһпін деп айтты. Мушаббиһ деген Алла тағаланы жаратылысқа ұқсату болып табылады. Бұлай негізінде адасушы топтар айтады.Оның бойынан вахабизмге тән қасиеттерді  байқағанмен, басқа жағымсыз қылықтарын  көрген жоқпын.  Медет Даржанов толыққанды Әбу Ханафи мазһабымен келіспейді. Ол  діни білімді ұстазсыз алғандықтан, Ислам дінін өзінің тікелей түсінігі бойынша түсінген адам деп есептеймін,-деді ол.

Cотта белгілі болғандай, оқиға Қандыағаш қаласында жаңадан  ашылған  тігін цехының құрылыс жұмыстары кезінде  болған. Сотта куәгерлерден де жауап алынды. Олардың бірі өзінің “Алауыздық тудыру” айыбы бойынша сотталып, жазасын өтеп шыққанын айтты.

- Мен Мұғалжар аудандық сотының үкімімен Қылмыстық Кодекстің 174 бабының 2-бөлігі бойынша кінәлі деп танылып, 3 жылға сотталдым. Жазамды Петропавл қаласындағы  жалпы режимдегі түзету колониясында өтедім. Сотталушы маған әңгіме барысында Құран хадистердегі жіберілген қателіктерді айтты. Оның сөзінше,  адам дүние-мүлік жинамай, тек діни білім жолында жүру қажет екен. Тіпті маған қажет болса дін жолында дінсіз кәпірлермен соғысу қажеттігін айтты.  Ол: “Теологтар мен ұстаздар діни жамағатқа білімді өз беттеріңмен оқып алуға болмайды, діни білімді тек осы ғылым бойынша арнайы білімі бар ұстаздардан ғана алу қажеттігін айтады. Алайда олардың бұл айтуы дұрыс емес “ деді.  Ол өз бетінше білім алатынын айтты,-деді ол.

“Намаз оқымайтындар ораза ұстаса,қабыл болмайды”

 Сотта жауап берген екінші куәгер түрмеде жүргенде дінге қызыға бастағанын айтты. Ақтау қаласындағы түзету мекемесінде жазасын өтеген ол 2013 жылдан бастап   5 уақыт намаз оқи бастаған.

• Сотталушы Ислам дінінде музыка атаулы нәрсе харам екендігін, ЛГБТ ұстанатын адамдардың, қысқа юбка киетін қыздардың шариғат бойынша үкімі өлім жазасы екендігін айтты. Ол намаз оқымайтындарды кәпір деп санайтынын, кәпірлерден оқшаулану қажеттігін, Рамазан айында намаз оқымайтындар ораза ұстаса, Аллах ол оразаны қабыл қылмайтыны туралы әңгімеледі. Ол қазіргі таңда қоғамда өмір сүріп жатырған адамдардың көбі сыртқы тұлғасы мұсылман, ішкі жан дүниесі кәпірлер екенін айтып, оларды жек көруге шақырды, -деді куәгер. Сот-дінтанушы сарапшының қорытындысына сәйкес, сотталушының  сөздерінен салафизм діни сенімінің үстемдігі мен “қарулы жиһад” идеясы насихаттайтыны анықталған. Мұғалжар аудандық сотының  үкімімен Медет Даржанов кінәлі деп танылып, оған түпкілікті 5 жылға  бас бостандығынан айыру жазасы тағайындалды. Ол  жазасын қылмыстық-атқару жүйесінің орташа қауіпсіз мекемесінде өтейді. Үкім заңды күшіне енді. Айта кетелік, биыл терроризмді насихаттағаны үшін облыста 2 адам істі болған.Облыстық  соттың баспасөз қызметінің мәліметінше, олар 35-40 жас аралығындағылар.

Соңғы жылдары Қазақстан жоғары білім беру саласында шетелдік жастар үшін тартымды бағытқа айналды. Соның ішінде Ақтөбедегі Марат Оспанов атындағы Батыс Қазақстан медицина университетінде Үндістан, Пәкістан, Шри-Ланка және Кашмир аймағынан келген студенттер білім алады. Біз олармен сұхбаттасып, таңдау себептері мен алғашқы әсерлерін білдік.

Айгерім ЖҰМАБАЕВА

kerekinfoaktobe@gmail.com

«Қазақстанды бейбіт ел болғаны үшін таңдадым»

4 курс студенті  Обейд Джавид Кашмирден келген. Жылдық оқу ақысы – 1 млн 700 мың теңге, бұл оның еліндегі бағадан шамамен 20 пайызға арзан.

– Шетелде оқу үшін Иран мен Қазақстанның арасынан таңдау жасадым. Саяси жағдайға байланысты Қазақстанды таңдадым. Ел тұрақты, қауіпсіз. Оның үстіне визасыз режим бар, мәдени ұқсастықтар да көп,-дейді ол. Алғашында тіл жағынан қиындық болғанымен, қазір қазақ тілін меңгеріп, ортаға бейімделген. Ақтөбенің климаты да туған жеріне ұқсас екенін айтады.

- Студент алғашқы кезде тіл жағынан қиындық көргенін жасырмайды. Қазір қазақ тілін меңгеріп, достар тапқан. Ақтөбенің ауа райына да үйреніп кеткен. – Біздің Кашмир де таулы аймақ, ауа райы салқын. Сондықтан өзімді үйімдегідей сезінемін. Қыстың суығы маған қалыпты жағдай, – дейді ол.

Студент университеттегі практикалық бағытты жоғары бағалайды. Үшінші курстан бастап өндірістік тәжірибеден өтіп, науқастармен тікелей жұмыс істейді.

– Медициналық университеттің ерекшелігі - 3 курстан бастап практика мен өндірістік тәжірибені қатар алып жүрдік. Пациенттермен тікелей жұмыс жасаймыз. Мысалы, онкология сабағында науқастармен жұмыс істеуге мүмкіндік бар. Бұл біздің мықты маман болуымызға бірден-бір себеп. Бұл болашақ маман ретінде шыңдалуға көмектеседі. Оқытушылардың талапшылдығы орынды, – дейді ол.

Ол Қазақстандағы тәртіпке ерекше назар аударған.

– Мұнда адамдар заңға бағынады. Жол ережесін қатаң сақтайды. Көшеде қоқыс тастамайды. Ақтөбе өте таза қала. Адамдар сыпайы, дауысын көтеріп сөйлемейді. Бұл – тәрбиенің белгісі, – дейді студент.

Ұлттық тағамдар да таңсық болмапты.

 – Қазақстанға келгелі алғаш рет жылқы етін жеп көрдім. Біз жақта жылқы етін жемейді. Ал мұнда бұл етті көп жейді екен. Ұлттық тамағамдардан дәм татып көрдім. Ерекше мейрам наурыз қатты ұнайды. Адамдар ұлттық киімдерін киіп, керемет тойлайды. Наурыз көже, бауырсақ – бәрі ерекше әсер қалдырды, – дейді ол. Обейд алғашқы курстарда елін сағынғанымен, қазір Ақтөбеге бауыр басқан. Болашақта АҚШ-та білімін жалғастырып, ата-анасын сонда көшіріп алуды армандайды. Әкесі – электрик, жеке кәсібі бар, анасы – үй шаруасында. Өзі отбасында жалғыз бала.

«-30 градусты алғаш рет көрдім»

Үндістанның Дели қаласынан келген 3 курс студенті Тану Бхати үшін Қазақстан – қауіпсіз әрі мүмкіндігі мол ел.

– Бала кезден арманым – шетелде оқу. Көп студенттердің кеңесімен осы университетті таңдадым. Мұнда парктикалық сабақтар көп болады, – дейді ол.

Қазақстанға ақпан айында келген Тану үшін -30 градус аяз үлкен тосын сый болған.

– Делиде -6-8 градус суықтың өзң сирек болады. Ал мұнда -30 ға дейінгі аяздар жиі болады екен. Қалың қарды да алғаш рет көрдім, – деп күледі Тану. Оның айтуынша, Үндістанда білім беру жүйесі көбіне теорияға негізделген. Ал Ақтөбеде практикаға басымдық беріледі. Сүйікті пәні анатомия. Үндістанда сиыр қасиетті жануар саналатындықтан, сиыр етін жемейді. Ал Қазақстанға келіп жылқы етінің дәмін татып көрген.

• Қазақтар өте жақсы, қонақжай халық. Жақын араласатын достарым да бар. Мен жылқының етін жеп көрдім. Дәмді болды. Қазақ тілін үйрену үшін ән айтып жүрмін, – дейді студент.

Тану болашақта Австралия немесе Ұлыбританияда білімін жалғастыруды жоспарлайды.

«Ақтөбе – тыныш әрі таза қала»

Пәкістанның Пенджаб провинциясындағы Сахивал қаласынан келген 23 жастағы Мұхаммад Саад Рехман да 4 курста оқиды. Оның айтуынша, Қазақстандағы оқу ақысы Пәкістанға қарағанда арзан әрі білім сапасы жоғары.

 - Ақтөбені таңдауыма екі себеп болды. Мұнда білім деңгейі жоғары. Халықтың өмір сүруіне барлық жағдай жасалған, – дейді ол. Алғашқы әсері – қаланың тазалығы мен тыныштығы. Пәкістанның қарбалас қалаларымен салыстырғанда Ақтөбе әлдеқайда жайлы көрінген.

- Қыс маған қиын болды. Бұрын мұндай қалың қарды көрмегенмін. Бірақ қысқы көрініс ертегідей әдемі екен, – дейді студент. Мұхаммад Саадқа анатомия мен физиология пәндері ерекше ұнайды. Сабақтар интерактивті қызықты өтеді, студенттер нақты клиникалық жағдайлармен пациенттермен жұмыс істейді.

- Қазақтар алғашында салмақты көрінеді. Бірақ жақын танысқанда өте мейірімді екенін байқайсың, – дейді ол. Болашақта Пәкістанда немесе Ұлыбританияда кардиология саласы бойынша жұмыс істегісі келетінін айтты.

«Практикалық бағыт – басты артықшылық»

 Шри-Ланкадан келген 26 жастағы Сабурден Алтаф Ахамед – 3 курс студенті. Ол халықаралық тәжірибе жинау үшін шетелде оқуды таңдаған.

 – Университеттің практикалық бағытқа басымдық беруі ұнады. Клиникалық дағдылар мен зертханалық жұмыстарға ерекше көңіл бөлінеді, – дейді ол. Ақтөбеден алған алғашқы әсерім – қаланың тазалығы мен инфрақұрылымының дамуы. Ауа райы суық болғанымен, уақыт өте үйренген.

– Қазақ халқы өте қонақжай. Бауырсақ пен ет тағамдарын жеп көрдім, қатты ұнады, – дейді студент. Алтаф Ахамед оқу қиын болғанымен, нәтижелі екенін айтады. Болашақта Шри-Ланкада жұмыс істеп, хирургия саласы бойынша жұмыс істеуді армандайды.

«Қазақстан маған тек кәсіби білім ғана емес, өмірлік тәжірибе берді. Егер қайта таңдау мүмкіндігі болса, тағы да осында келер едім», – дейді ол.

Шетелдік студенттердің пікірінше, Ақтөбе – қауіпсіз, тыныш әрі сапалы білім алуға мүмкіндік беретін қала. Теория мен практиканы ұштастырған оқу жүйесі болашақ дәрігерлерді кәсіби тұрғыда шыңдап қана қоймай, түрлі мәдениеттер тоғысқан орта қалыптастырып отыр. Бүгінде шетелдік және қазақстандық студенттер арасында достық қарым-қатынас орныққан.

Батыс Қазақстан медициналық университетінде 8000 студентке дейін білім алуға болады. Қазіргі уақытта 7500 студент білім алуда. Шетелден келген студенттер 1200. Оның ішінде Үндістан, Пәкістан, Түркия, Өзбекстан, Ресей, Шри-Ланка. Бұл студенттер 6 жылдық білім алады. Интернатураны өз елдерінде жалғастырады.

Ақтөбе қаласының 32 жастағы тұрғыны Мараттың (кейіпкердің аты-жөні өзгертілді-ред)мефедрон қолданғанына 4 жылдан асқан. Бір кездері жастықтың  буымен есірткінің “рахатын” сезінген ер адам  бүгінде  өткен ісіне өкінеді.

Жансая ЕСМАҒАНБЕТ

jansaya_esmaganbet

    Қазір облыстық психикалық денсаулық орталығында емделіп жатқан кейіпкермен “Керек info” газетінің  тілшісі сұхбаттасты.

• Орталыққа келіп, есірткіден емделіп жатқаныма бір аптаға жуықтады. Өз еркіммен келдім. 2021  жылдан бастап мефедрон  қолдана бастадым.  Ортам дұрыс болмады. Арасында есірткіні тастап кеткен кездерім де болды. Ол кезде Ақтауда  жұмыс істеген  едім. Ақтөбеге оралған соң  жаман әдетіме қайта бастым. Қазір қателігімді түсіндім. Есірткіні қойғым келеді. Шаршап кеттім. Есірткі алу үшін  әркімнен қарыз аласың. Үйдегілерден де ақша сұрайтын едім, -дейді ол.

“Бәрі уақытша екен”

Марат  бір рет дәмін тартқан есірткінің құрдымға құлататынын кеш түсінген. Әңгіме барысында көзіне жас алған жігіт емделіп шыққаннан кейін жаңа өмір бастайтынын айтты.

- Мефедрон қолданбайтын достарым маған жау сияқты көрінетін. Олардың айтқан ақылын тыңдамадым. Ал есірткі тұтынатындардың арасында өзімді көңілді сезінетін едім.Мифедрон шегіп, иіскегенде бәрін ұмытасың. Басқа өмірде жүргендей сезінесің. Бірақ оның бәрі уақытша екен.Қазір барлығын түсіндім. Есірткі қолданғаннан кейін тамақ ішпейсің. Ұйқың қашады. 2-3 күндеп жүре бересің. Ашушаңдық пайда болады. Әке-шешем менің жаман әдетімді, осында емделіп жатқанымды білмейді. Емделіп шыққан соң бұрынғы достарыммен байланысымды үзіп, жаңа өмір бастағым келеді. Ортаны дұрыс таңдау керек екен,-дейді ол.

Нашақор жастар көбейді

Алайда Марат секілді  өзінің есірткіге тәуелді екенін мойындап, емделгісі келетіндер саусақпен санарлық. Есірткіге тәуелді науқастарды  оңалту бөлімінің меңгерушісі Айман Жұмашеваның айтуынша, емдеу мекемесіне бір жылда бірнеше рет түсетіндер бар. Дені-Ақтөбе облысының тұрғындары. Өзге өңірлерден де келетіндер бар.  Дәрігер соңғы кезде  есірткіге тәуелді адамдардың арасында жастардың көбейіп кеткеніне алаңдаулы.

- Науқастардың көбі-Ақтөбе қаласының тұрғындары. Хромтау ауданынан келушілер де көп. Бұдан бөлек  Ақтау, Атырау мен Оралдан келіп, анонимді түрде ем алатындар да бар. Кейін оларды Павлодардағы оңалту орталығына жібереміз. Есепке тұрған  науқастарды  психолог, психотерапевт мамандары  қарап, ем жүргізеді. Есірткіге тәуелді болғандардың арасында ер адамдар көп. Ең үлкені 56 жаста болса, кішісі 17 жаста. Әсіресе, соңғы уақытта нашақорлардың арасында жастардың  көбейіп кеткені алаңдатады. Қыз балалар, студенттер  көп түседі.  Жақында емдеу мекемесіне  жедел жәрдем  арқылы бір қыз бала түсті. Қарабұтақ ауылының тумасы, студент. Құрбыларымен кафеге барған. Сол жерде жігіттермен танысады. Белгісіз бір сусынды ішкен. “Көз алдымда бір тұман басталып кетті. Содан кейінгісі есімде жоқ. Көзімді ашқанда, қайда жатқанымды түсінбедім. Мені жедел жәрдеммен  әкеліпті. Енбі бұл жерге қайтып келмеймін” деп жылады. Жастардың көбісі  не істеп  жүргендерін  түсінбейді. Кейбірі білместікпен осындай жағдайға барады,-дейді нарколог-дәрігер.

                       Емнің нәтижесі емделушіге байланысты

Қазір есірткіге тәуелді науқастарды  оңалту бөлімінде 33 науқас ем алып жатыр. Науқастарға тегін ем-домнан бөлек  4 мезгіл тамақ пен  жатын орын беріледі. Тек емделуге ниет болса болғаны.

- Біз барлық ем-шараларын жасаймыз. Алайда есірткіге тәуелділіктен арылу адамның өзіне байланысты. Көбісінің отбасы жоқ. Тұрмыс жағдайы нашар. Басым бөлігі-түрмеден шыққандар. Көпшілігі өзінің есірткіге тәуелді екенін, ауру екенін мойындамайды. “Тек бір-екі рет дәмін таттым” деп айқайлайтындар бар. Артынан артық кеткендерін айтып, кешірім сұрап жатады. Емделушілер өздері ниеттеніп, алдарына мақсат қойып келсе есірткіден құтылар еді. Қазір емделіп, жеке оңалту орталықтарында жұмыс істеп жүрген бұрынғы емделушілеріміз де бар. Көрген кезде алғысын айтып жатады. Ондай кезде еңбегіңнің еш кетпегеніне қуанасың,-дейді Айман Жұмашева.

                               Нашақорлардың нақты саны жоқ

Бүгінде өңірдегі  нашақорлардың нақты есебі жоқ. Олар ресми статистикадан да  көп болуы мүмкін.  Мұны орталық мамандары да растайды.

- Бізге өз ер­кімен немесе туыстарының ықпалымен келеді. Соттың ше­шімімен еркінен тыс мәжбүрлеп емдеу бөлімі де бар. Соңғысында  науқастар  6 айдан 1 жылға дейін емделеді. Емделуге келетіндердің көбісінің тұрақты жұмысы жоқ.  Баратын жері жоқтар да бар. Өйткені олар жүйелі түрде есірткі қолданатындықтан, есепте тұрады. Кейде жұмыс істейтін, жағдайы жақсы адамдар да  келеді. Ата-аналары баласының  жағдайын біліп,  анонимді түрде емдетеді. Қазір бізде наркологиялық есепте 1400-ден астам адам тұр. Алайда нақты көрсеткіш мүлдем басқа. Көбісі жеке орталықтарда ем алады. Өйткені олардың жұмысқа орналасу, құжат рәсімдеу мен  қоғамда өмір сүру құқықтары шектеледі. Көбісі содан қорқады. Нашақорлардың  ойынша, бәріне қоғам, қоршаған орта  кінәлі. Тек өздері емес. Жақсы өмірден есірткіге әуес болмағандарын айтады. Әке-шешесін, достарын кінәлайды,-дейді психолог Гүлназ Сұлтанова.

Екі  қабатты емдеу мекемесінің ішінде түрлі тағдыр бар. Басым бөлігі есірткіге ақша жетпегенде, енді бірі денсаулығы нашарлағанда  не болмаса туыстарының ықпалымен келеді. Ем іздеп, өз еркімен келетіндердің қатары аз. Тіпті туған-туыстарына керексіз болып қалатындар бар.  

- Осында жұмыс істегеніме 40 жыл болды. Бір оқиға әлі күнге дейін есімде. Егде жастағы ер адам реанимацияда 15 күн жатып, қайтыс болды. Әйелі мен қызы бар екенін, ажырасып кеткенін айтып отыратын. Бірақ емделіп жатқанда артынан бір адам іздеп келмеді. Темекіні әркімнен сұрап, тартып жүретін. Әкесі  қайтыс болғаннан кейін қызы келіп, қайтыс болғаны туралы анықтама алуға келді. Оның  “Әкемді қайтарыңдар” деген  сөзін әлі ұмытпадым. Әкесінің денесі  мәйітханада 5 күн жатты. Қызы мәйітхана шығынын төлеуге ақшасы жоқтығын айтты. Бірақ түрі жұпыны көрінбеді. Сөйтсек, әкесінің атында  үш бөлмелі пәтер бар екен... Ата-аналар балаларының үйден ақша ұрлап, есіл-дерті есірткі болатындығын айтып жылайды. Бір үйдің жалғыз баласы түсті. Ақша бермесе, әке-шешесін қорқытады екен. Ұрлыққа барады. Үйдің берекетін алады. Тіпті тоңазытқыштағы тамаққа дейін сатады екен. Бізге келгенде туыстары “Ең болмаса, 10 күн жатып шықса екен. Демалып қаламыз” дейді,-дейді дәрігер-нарколог. Маманның айтуынша, қазір жастардың арасында тұз, мефедрон секілді синтетикалық есірткілер ерекше сұранысқа ие. Ал ересектер көбіне тағам әзірлегенде қолданылатын көкнәрдан (мак) есірткі дайындап, қолданады. Интернет арқылы есірткі сататындардың да саудасы қызып тұр.

 Қазір Ақтөбе облысы бойынша  психикалық денсаулық орталығында  7819 адам есепте  тұр. Соның ішінде 1435-і - есірткіге тәуелді адамдар. Былтыр зиянды заттарға әуестігі үшін  кәмелеттік жасқа толмаған 2 бала бақылауға алыныпты. Оның біреуі-есірткіге құмар.

World population Review ұйымының 2024 жылғы мәліметінше, Қазақстан есірткі тұтыну бойынша 8-орында. Сарапшылардың бағалауы бойынша, есірткі қазақстандықтардан өмірін 3,7 жылға қысқартып отыр. 2025 жылғы дерек бойынша, есірткіге тәуелді 17 мың адам диспансерлік есепте тұр.

Зиянсыз және қауіпсіз есірткілер болмайды: кез келген есірткі улар санатына жатады және алғашқы минуттан бастап денені уландырады. Тіпті ең «қарапайым» есірткінің өлімге әкелетін дозасы бірнеше грамм ғана. Мысалы, кокаиннің өлімге әкелетін дозасы – бар болғаны 1,2–0,2 грамм. Ауыр және синтетикалық есірткілердің өлімге әкелетін дозасы жүздеген есе аз болады.Психоактивті заттарды қабылдайтын адамның орташа өмір сүру ұзақтығы – 25 жыл. Есірткіге тәуелді адамдардың 97%-ы 3-4 жыл ішінде өледі.

35 жастағы Айдана — көпбалалы ана. Оның төртінші баласы ерекше күтімді қажет етеді. Айдананың айтуынша, бала бірнеше жылдан бері тұрақты түрде оңалту шараларынан өтіп келген. Отбасының негізгі табысы да осы ем-шараларға жұмсалып отырған.

Айгерім ЖҰМАБАЕВА

kerekinfoaktobe@gmail.com

Кейіпкердің айтуынша, өміріндегі қиындықтар жақын араласып жүрген құрбысының кәсібіне байланысты басталған.

— Сегіз жыл бойы араласқан құрбым болды. Ол сұлулық саласында жұмыс істеді. Кәсібін кеңейту үшін қаржы қажет екенін айтып, инвестор тарту мәселесін көтерді. Сол кезде оған кепіл болатын адам керек болғанын айтты, — дейді Айдана.

Айдананың сөзінше, құрбысы оның отбасына келіп, жолдасының кепіл болуын өтінген. Жақын қарым-қатынасты негізге алып, еш күмәнданбастан келісім берген.

— Ол біздің үйімізге жиі келетін, отбасымызға жақын адам болды. Сол сенім шешім қабылдауға әсер етті, — дейді кейіпкер.

Қарыз міндеттемесі және оның салдары

Айдананың айтуынша, арада екі ай өткен соң, белгісіз адамдар қоңырау шалып, қарыздың өтелмегенін хабарлаған. Сол кезде ғана кепілдік келісімнің салдары белгілі болған. Жағдайды заңгерлер қараған. Айдананың айтуынша, сот шешімімен қарызды өтеу міндеттемесі кепіл болған тарапқа да жүктелген.

— Қазір жолдасымның жалақысының 50 пайызы қарызды өтеуге ұсталып отыр. Бұл біздің тұрмысымызға қатты әсер етті, — дейді ол.

Айдананың айтуынша, қаржылық қиындық салдарынан баласының оңалту емдері уақытша тоқтаған.

— Ең ауыр соққы — баланың еміне қаражат жетпей қалуы. Бұл отбасымыз үшін өте қиын кезең, — дейді ол.

Айдананың айтуынша, қарыз мәселесі сотқа жеткен. Ақтөбе қалалық соты арыз бойынша, тараптар арасындағы медиациялық келісімге сүйене отырып, жауапкерден қарызды өндіру туралы сот шешімін шығарған. Сот актісі бойынша қарыз сомасы 19 миллион теңгеден астам, мемлекеттік баж және өкілдік шығын да есепке алынған. Бұл акт соттық орындалатын құжат мәртебесіне ие, яғни заң бойынша міндетті түрде орындалуы тиіс.

— Қазіргі уақытта отбасы қарызды қайтаруды күтіп отырмыз, бұл шешім біздің қаржылық жағдайымызды реттеп берер еді, — дейді Айдана.

Медиативтік келісім және байланыс мәселесі

Айдананың айтуынша, тараптар арасында медиативтік келісім жасалғанымен, ол толық орындалмаған. Сондай-ақ, қарсы тараппен байланыс орнату қиынға соғып отырғанын жеткізді.

— Хабарласуға тырысқанымызбен, байланыс шектеулі. Бұл жағдай отбасымыздағы қарым-қатынасқа да әсер етті, — дейді ол.

Айдана құқық қорғау органдарына ресми түрде жүгінгенін айтып, мәселенің заң аясында шешілуін күтетінін жеткізді.

Айдана тіпті құрбысының туыстарын тауып, жағдайды түсіндіргенін хабарлады. Бірақ соған қарамастан, құрбысы келісім талаптарын орындамағанын айтады. Айдана Матаева құқық қорғау органдарына ресми арыз түсірген. Бар үміті құрбысы ақшаны қайтарса екен дейді. Баласының емін жалғастырып тыныш өміріне оралғанын қалайды.

- Редакцияға хабарласу себебім, басымнан өткен жағдай күн санап ушығып барады. Шешіледі деген үмітпен жылға жуық уақытым өтті. Жақыным деген адамға қатты сенуге болмайтынын түсіндім. Сондай адамға құшағымды жайып, төріме шығарып, жаныма жақын тартқаныма қатты өкінемін. Сегіз жылдық достықтың соңы - баламның емі тоқтап, отбасымның шайқалуына әкелді,-деп күрсінді. Жағдайды білмек болып, құрбысына хабарласқан едік. Алайда ол өз тарапынан пікір айтудан бас тартты. Редакция қарсы тарап пікір білдіруге дайын болған жағдайда, оны жариялауға әзір.

Құқықтық ескерту:

Бұл материалда келтірілген мәліметтер кейіпкердің редакцияға берген жеке түсініктемесіне негізделіп жазылды. Тараптардың түпкілікті жауапкершілігі сот тәртібімен айқындалады. Қазақстан Республикасының қолданыстағы "Масс-медиа туралы" заңына сәйкес, сұхбат беруші өз мәлімдемесінің дұрыстығы және мазмұнына толықтай өзі жауап беретінін ескертеміз. Редакция жарияланған деректер арқылы қандай да бір тұлғаның ар-намысына, қадір-қасиетіне немесе іскерлік беделіне нұқсан келтіруді мақсат етпейді. Қарсы тарап өз ұстанымын білдіруге ниет танытқан жағдайда, редакция оны жариялауға дайын.