Ақтөбедегі мыс зауытынан келер қауіп қандай?
Ақтөбе қаласында мыс зауытын салу үшін қажетті инфрақұрылымдық және ресурстық база жоқ. Сонымен қатар кәсіпорынды іске қосу Арнайы экономикалық аймақ құрудың негізгі мақсаттарына — адами капиталды және жергілікті аумақтарды дамытуға сәйкес келмейді.«Шешімділік және бірлескен іс-қимыл» қорының жетекшісі Александр Мандрыкин осындай пікір білдірді.
Ренат ТАИПОВ
-Кәсіпорынды Арнайы экономикалық аймаққа (АЭА) орналастыру оның иелері мен инвесторларына көптеген жеңілдік береді. Олар салықтың ешқайсысын төлемейді. Ендеше, бұл зауыттың бюджетке қандай пайдасы бар? Керісінше, зауыттың жұмысы тарифтер мен инженерлік коммуникацияларға түсетін жүктемемен бірге қалаға және оның тұрғындарына ауыр салмақ түсіреді, — дейді қоғам белсендісі. Шын мәнінде, кәсіпорынды АЭА аумағында орналастыру бірқатар салықтық жеңілдікті қарастырады. Атап айтқанда, корпоративтік табыс салығы — 0%, жер салығы — 0%, жерді жалға алу ақысы — 0%, мүлік салығы — 0%, тауарларды импорттау кезіндегі қосылған құн салығы (ҚҚС) — 0%, кедендік баждар — 0%.Қытайлық компаниялар зауыт құрылысына 100 млн доллар инвестиция салуды жоспарлап отырғанын ескерсек, кәсіпорын аталған салықтар мен алымдарды кемінде 15 жыл төлемей жұмыс істей алады.Сонымен қатар АЭА аумағында жұмыс істейтін компанияларға шетелдік жұмысшыларды, соның ішінде Қытай азаматтарын, белгіленген квотадан тыс тартуға мүмкіндік беріледі. Алайда зауыттың іске қосылуы жұмыспен қамту мәселесін іс жүзінде шеше қоймайды. Кәсіпорында небәрі 250 адам жұмыс істей алады.
Әуежайдың жанына «жапсыра салмақ»
-Жаңа Арнайы экономикалық аймақтан бөлек бізде Индустриялық аймақ та бар. Ол 2014-2016 жылдары құрылған. Бірақ оның жағдайы мәз емес... Ал мұндай аймақтардың барлығы не үшін құрылады? Олар адами капиталды дамытуға және аумақтардың дамуына ықпал етуі тиіс. Ал адами капиталды дамыту дегеніміз не? Бұл — ұрпақ жалғастығы! Ендеше, АЭА аумағында орналасатын мыс зауыты адами капиталдың дамуына қалай ықпал етеді? Ешқандай жолмен емес! Жалпы, бұл мыс өндірісінен бізге не пайда? Экологиялық мәселелерден басқа ештеңе жоқ. Оның салдары — халықтың өмір сүру сапасы мен денсаулығының нашарлауы, — дейді Александр Мандрыкин. Экология мәселесін көтеріп жүрген белсенді мыс зауытын қаланың солтүстік бөлігіндегі Индустриялық аймаққа емес, оңтүстікте құрылып жатқан АЭА аумағына орналастыру туралы шешімнің себебін де түсіндіруге тырысты.
- Мыс балқыту өндірісін әуежайдың жанына жапсыра салмақ. Себебі Индустриялық аймақта мұндай зауытқа қажет су жоқ! Бар болғаны осы! — дейді ол.
Су мен электр энергиясының тапшылығы
Александр Мандрыкиннің айтуынша, Индустриялық аймақты құруға 2,5 млрд теңге жұмсалған.
- Оның 1,2 млрд теңгесі Көкшетауда өндірілген энергетикалық торапқа жұмсалды. Алайда сол тораптың өзінде жобалық қуаттың 15 пайызы жетіспейтін. Мұны мен нақты білемін, өйткені сол жылдары Индустриялық аймақтың техникалық бөлігін басқардым. Электр энергиясының тапшылығы мәселесі Ақтөбе рельс-арқалық зауытының көмегімен шешілді. АРБЗ өз электр энергиясын берді. Олардың жеке энергиямен қамту жүйесі бар. Сол жерден желі тартылды. Ал жоба талаптарын бұза отырып, Индустриялық аймақ үшін резервтік желі жүргізілмеді, — дейді ол.Индустриялық аймақта сумен қамту мәселесі де күрделі болған. «Ақбұлақ» су арнасы тәулігіне небәрі 120 текше метр су беруге мүмкіндік жасаған. Оның өзі бір ғана желі арқылы жеткізілген. Ал мұндай нысандарда міндетті түрде екінші, яғни резервтік желі болуы тиіс.
-8 гектар аумақты алып жатқан Индустриялық аймақ үшін тәулігіне 120 текше метр су деген не? Бұл — өте аз. Сумен қамту мәселесін шешу үшін көптен бері проблемасы бар Елек өзенінен тәулігіне тағы 12,5 текше метр су алу жоспарланды. Сол кезде мен әкім Сапарбаевқа Ілек өзені мұндай жүктемені көтере алмайтынын айтқанмын. Нәтижесінде, бұл аймақ толыққанды жұмыс істеп кете алмады. Қазір онда су мәселесін қалай шешіп отырғанын тағы бір зерделеу керек, — дейді Александр Мандрыкин.
Индустриялық аймақтың қазіргі толтырылу деңгейі.
Кәріздік тазарту құрылыстары мұндай көлемге шыдамайды
Қоғам белсендісінің айтуынша, Индустриялық аймақта кәріз жүйесі де дұрыс жобаланбаған.
-Барлық ағынды су Елекке қарай ағатындай етіп жасаған. Ал кәріздік тазарту құрылыстары, яғни ағынды суларды тазарту кешені, одан әлдеқайда жоғары орналасқан. Нәтижесінде, Индустриялық аймақта су да тапшы, электр энергиясы да жеткіліксіз, тіпті кәріз жүйесінің өзі де талапқа сай емес. Сондықтан мыс зауытын су мен кәріз мәселесіне байланысты АЭА аумағына, әуежайдың ар жағына орналастыру туралы шешім қабылданған. Қаланың кәріз жүйесіне тағы бір мыс зауытын қоспақ — бар болғаны осы! Бірақ қолданыстағы да, жаңадан салынатын кәріздік тазарту құрылыстары да мұндай көлемдегі ағынды суды көтере алмайды, — дейді Александр Мандрыкин. Оның айтуынша, қазірдің өзінде қаладағы кәріз жүйесіне есептік көрсеткіштен тыс жүктеме түсіп отыр. Себебі саяжай бірлестіктерінде тұратын халықтың саны есепке алынбайды.
-Мен тұрғын үй аумағына айналып кеткен саяжай алқаптарын белгілеу үшін «Ақтөбе қаласының орамаралық құрылысы» деген терминді қолдануды ұсынғанмын. Бірақ бұл ұсыныс қабылданбады. Алайда ол жерлерде адамдар тұрып жатыр, демек, бұл аумақтарға инженерлік желілер тартылуы керек.Қазір әкімдік мәліметіне сәйкес, қала халқының 62 пайызы орталық кәріз жүйесімен қамтылған. Бұған дейін бұл көрсеткіш 45 пайыз болған. Көрсеткіштің өсуі негізінен жаңа тұрғын үй алқаптарының құрылуына байланысты. Ал бұрын кәріз жүйесі болмаған ескі аудандарда қазір де кәріз жоқ, — дейді қоғам белсендісі.
Арнайы экономикалық аймақтың аумағы секторларға бөлініп қойған.
Әдемі сөздер мен денсаулыққа төнген қауіп
— Нәтижесінде Индустриялық аймаққа қыруар қаржы салынды, бірақ іс жүзінде одан «өлі туған» жоба шықты, — дейді Александр Мандрыкин. — Енді ресурстардың тапшылығына байланысты мыс зауытын Арнайы экономикалық аймаққа орналастыру туралы шешім қабылданды. Алайда оның да қажетті ресурстық базасы жоқ. Соның салдарынан нақты нәтиже бермейтін, көзбояушылық сипаттағы жобалар жасалып жатыр. Ал іс жүзінде адами капиталды дамытуға да, аумақтарды дамытуға да ешқандай пайдасы жоқ. Бар болғаны — әдемі сөздер мен халық денсаулығына төнген қауіп. Александр Мандрыкиннің пікірінше, мыс зауыты, қоқыс жағу зауыты және мұнай өңдеу зауыты сияқты ірі жобалардың барлығы аумақтарды дамыту тұжырымдамалары аясында жан-жақты қаралуы керек. Ал мұндай жобаларды іске қосу туралы шешім халықтың келісімімен қабылдануға тиіс.
«Ақтөбе» АЭА презентациясынан.
100 жыл бойы ластау көзіне айналуы мүмкін
Ақтөбеде мыс зауытын «Phoenix Industrial Group» ЖШС Қытайдың «Beijing Jinyi Yuanfang Holding Group» компаниясының инвестициясы есебінен салуды жоспарлап отыр. Зауыттың іргетасына алғашқы тас 2026 жылғы 25 мамырда қаланды.Экопорталда жарияланған мәліметке сәйкес, кәсіпорында құрамында мыс бар металл сынықтарын қайта балқыту көзделген. Ол үшін Ақтөбеге Қазақстанның барлық өңірінен қалдықтар әкелінбек. Зауыт жылына 100 мың тонна кабель және мыс катанкасын өндіруді жоспарлап отыр. Кәсіпорынды 2127 жылға дейін пайдалану көзделген.Бұған дейін жарияланған мәліметтерге сәйкес, зауыт жылына 490 тонна зиянды зат шығарып, оның ішінде қауіпті қалдықтар да бар, кемінде 6 мың тонна түрлі қалдық түзуі мүмкін.Зауыт құрылысына мүдделі компаниялар жобаны қоршаған ортаға әсерді бағалау (ҚОӘБ) рәсімінен өткізбей, қоғамдық тыңдаулар ұйымдастырмай іске асыруға ниетті болған.Алайда «АТ» газетінде жарияланған бірқатар мақаладан, ақтөбелік қоғам белсенділерінің қарсылығынан және басылым оқырмандарының көптеп пікір білдіруінен кейін шешім өзгерді. Нәтижесінде жоба ҚОӘБ рәсімінен өтетін және қоғамдық тыңдауларда екі рет қаралатын болды.Облыс әкімдігінің баспасөз қызметі компания басшылығына сілтеме жасап, бұған дейін Экопорталда жарияланған құжаттарда көптеген қателік кеткенін де хабарлады.Ақырында, жоба міндетті рәсімдердің алғашқы кезеңі — экологиялық скринингтен де өте алмады.
Әуежайдың артында орналасқан АЭА (арнайы экономикалық аймақ) аумағындағы учаскелер қазірдің өзінде бөлініп қойды.
