Ақтөбеде өзендер тоналып жатыр
Ақтөбеде өзендерді тонап жатыр: тротуарларға өзеннің малта тастары пайдалануда.
Ақтөбе тұрғындары жаяу жүргіншілер жолдарын абаттандыру кезінде мердігерлердің өзеннен алынған малтатастарды пайдаланып жатқанына наразылық білдіруде.Экобелсенді Александр Мандрыкиннің пікірінше, осы мақсатта Қарғалы өзенінің жағалауын бұза отырып, малтатас өндіру жұмыстары басталған.Сондай-ақ ол бұл малтатастардың құрамында адам денсаулығына зиянды заттар болуы және радиациялық деңгейінің жоғары болуы мүмкін екеніне алаңдаушылық білдірді.
Ренат ТАИПОВ
aktobetimes@list.ru
Ақтөбе өзендерінің жағалауларында ондаған карьер қазылған. Олардың көпшілігінде пайдалы қазбаларды өндіру жұмыстары су қорғау аймақтары мен жағалау белдеулерінің талаптарын өрескел бұза отырып жүргізілуде. Топырақ тіпті өзен арналарының өзінен де алынуда. Оның үстіне әңгіме тек құм өндіру туралы ғана емес. Жол жөндеу жұмыстары кезінде өзеннің малтатастары да пайдаланыла бастағаны белгілі болды. Бұл туралы «АТ» газетіне белгілі экобелсенді Александр Мандрыкин хабарлаған.
Ескі қалада
Экобелсенді өткен аптада Уәлиханов көшесіндегі «Тост» дүкенінің маңындағы тротуарды жөндеу кезінде өзен малтатастары қолданылып жатқанын естіп, бірден оқиға орнына барған.
– Онда ірі малтатастар, тіпті үлкен домалақ тастар жатыр. Бұлар іріктелген, өзен суымен шайылып, табиғи түрде тегістелген тастар, – дейді А. Мандрыкин. – Меніңше, бұл малтатастар Қарғалы өзенінен алынған. Оларды пайдаланған қандай мердігер ұйым екенін сол жерде анықтай алмадық. Жұмысшылар болмады, тек қолғаптары ғана қалыпты.
Футбол академиясының маңында
Біраз уақыттан кейін экобелсендіге дәл осындай малта тас үйінділері Маресьев көшесіндегі футбол академиясының маңынан да табылғаны туралы хабар жеткен. Мұндағы тастардың көлемі сәл кішірек. Қазір Маресьев көшесінде автомобиль жолына орташа жөндеу жүргізіліп, тротуар жаңартылып жатыр. Александр Мандрыкин бұл аумақты да барып көрген.
– Мүмкін, бұл ұсақ малтатастар өзеннің ескі арнасынан алынған шығар. Немесе бұрын бұлақтар өткен биіктеу жерлерден әкелінген болуы мүмкін. Өйткені мұндай малтатас – суды табиғи жолмен сүзетін материал, – дейді экобелсенді.
Көргенінен кейін Александр Мандрыкин Ақтөбедегі тротуар жөнделіп жатқан басқа жерлерге де мұқият назар аудара бастаған.
– Мен плитка төселіп жатқан көптеген жерді қарап шықтым. Тек Есет батыр көшесінде ғана бір кәсіпкердің өз дүкенінің алдындағы төсенішті технология талаптарына сай ауыстырып жатқанын көрдім: кәдімгі (өзендік емес) құмды арнайы техникамен нығыздап, содан кейін ғана брусчатка төсеп жатыр. Бірақ ол – жеке кәсіпкер. Ал Уәлиханов пен Маресьев көшелеріндегі мердігерлер мемлекеттік тапсырыс бойынша жұмыс істеп жатыр. Сонда оларды ешкім бақыламай ма? Өте көп жерде өзеннің малта тастарын шашып жатыр. Бұл –дұрыс емес!
Салдары
Экобелсенді жол құрылысы жұмыстарында өзеннің малта тасын қолдануға болмайтын үш негізгі себепті атады. Оның алғашқысы – техникалық себеп.
– Мен бұл мәселе бойынша әкімдікке жүгіндім. Олардың түсіндіруінше, «Тост» дүкенінің маңында тротуар үш қабатпен төселуі тиіс: алдымен малтатас, оның үстіне құм, содан кейін ғана плитка. Осыдан кейін Ақтауда жол жобалаумен айналысатын таныс жобалаушыға хабарластым. Ол бірден мұндай мақсатқа өзен малтатасын қолдануға болмайтынын айтты. Қанша қабат төселсе де, малта тас өзінің домалақ пішініне байланысты бәрібір қозғалады. Егер қолданылатын болса, тек ұсақталып, қиыршық тас түрінде пайдаланылуы керек. Әйтпесе уақыт өте келе бұл тротуардың бәрі шөгіп, жылжып кетеді. Ал бұдан екінші мәселе туындайды...
Александр Мандрыкиннің айтуынша, өзеннен алынған малта тастар міндетті түрде радиациялық деңгейін анықтау үшін сараптамадан өткізілуі тиіс.
– Біздің жағдайда бұған қоса малта тастың құрамында алты валентті хром мен бордың бар-жоғын да тексеру қажет. Өйткені өңірдегі өзен суларында бұл заттардың кездесетіні белгілі. Алайда мұндай сараптамаларды ешкім жүргізіп жатқан жоқ. Сондықтан малта тастардың бойына зиянды заттар жиналып қалуы әбден мүмкін, – дейді ол.
Экобелсендінің пікірінше, үшінші мәселе – ең айқын әрі ең қауіптісі.
– Құм карьерлерімен өзендердің жағалауын әбден бүлдіріп болды, енді келіп өзеннің малта тасын да қопарып алып жатыр. Біздің өзендерімізді бөлшектеп құртып жатыр! Ал бұл малта тастар табиғи сүзгі қызметін атқарады. Олар арқылы жер асты және дренаж сулары қалыптасады, бұлақ сулары тазарып, кейін өзендерді қоректендіреді. Сондықтан өзеннен малтатас алуға мүлде болмайды. Әйтпесе өзендерімізден не қалады? Оның үстіне мердігерлер бір өзенді, бәлкім Қарғалыны, бірнеше жерден қатар қазып жатқан шығар деген күмәнім бар, – дейді Александр Мандрыкин.
Әзірге жол жөндеу жұмыстарында өзен малта тасын пайдаланып жатқан нақты қай мердігер ұйымдар екені анықталған жоқ. Сондай-ақ бұл материалдың жобалық-сметалық құжаттарда қарастырылған-қарастырылмағаны да белгісіз. Бұл сұрақтарға алдағы уақытта жауап іздеп көрмекпіз.
Елек өзеніндегі карьер көшіріледі
Елек өзеніндегі құм өндіру жұмыстары 500 метрлік су қорғау аймағынан тыс жерге көшіріледі.Мұндай шешім Қаратоғай ауылының маңында орналасқан карьерге қатысты қабылданды. Алайда Елек өзенінің басқа жағалауларында құмды табиғатқа зиян келтіретін, талаптарды сақтамай өндіру жұмыстары әлі де жалғасып жатыр.
Ренат ТАИПОВ
aktobetimes@list.ru
Жайық-Каспий бассейндік инспекциясы «ПГС-Қаратоғай» ЖШС-нен карьерді Елек өзенінің арнасынан 500 метр қашықтыққа көшіруді талап етті. Еске салсақ, бұл компания көптеген жылдар бойы Елек өзенінің жағасындағы «Қаратоғай-2» кен орнында құм мен құм-қиыршықтас қоспасын (ҚҚҚ) өндіріп келеді. Топырақ су қорғау аймақтары мен жағалау белдеулерінің талаптарын елемей өндірілген. Компания 2031 жылға дейін Қаратоғай маңынан шамамен 600 мың текше метр құм мен ҚҚҚ өндіруді жоспарлаған.Қазба жұмыстарын жүргізу үшін компания алып карьер қазған. Көктемгі су тасқыны кезінде бұл карьер Елек өзенінің суына толып отырған.Ғарыштық суреттерге қарағанда, кем дегенде 2021 жылдан бастап карьер мен Елек өзенінің арнасы арасында тұрақты су арналары пайда болған. Учаскенің оңтүстік бөлігінде өзеннің ағысы өзгеріп, қазіргі таңда оның арнасы іс жүзінде карьер арқылы өтеді. Осы карьерде «ПГС-Қаратоғай» ЖШС жүк көліктері мен экскаваторлардың жүруі үшін бөгет салған. Ал өзеннің бұрынғы арнасы лайланып, құммен толып қалған.
Електегі жағдай туралы жергілікті тұрғындар «АТ» газетінің редакциясына хабарлаған. Осыдан кейін журналистер карьерге барып, мәселені көтерді. Тұрғындар мен журналистердің өтініші негізінде 3–9 маусым аралығында Жайық-Каспий бассейндік инспекциясы тексеру жүргізді.
Тексеру қорытындысында компанияға екі әкімшілік айыппұл салынды:
• 514 мың теңге – Қазақстан Республикасы Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексінің 358-бабының 2-бөлігі бойынша («Су объектілерін ластанудан, қоқыстанудан және сарқылудан қорғау талаптарын бұзу»);
• 1,2 миллион теңге – Кодекстің 360-бабының 1-бөлігі бойынша («Су объектілерінде және су қорғау аймақтары мен белдеулерінде шаруашылық қызметті заңсыз жүзеге асыру»).
Алайда жергілікті тұрғындардың айтуынша, құм сатудан түсетін табыс бұл айыппұлдардан әлдеқайда жоғары. Олардың пікірінше, жалпы сомасы 1,7 миллион теңге болатын айыппұлды компания бір күнде-ақ өтей алуы мүмкін.
Елек өзені мен ондағы карьердің алдағы тағдыры әзірге белгісіз болып қалды. Осы мәселені нақтылау үшін «АТ» тілшілері 7 шілдеде Жайық-Каспий бассейндік инспекциясына жүгінді.
Белгілі болғандай, өзен арнасының бір бөлігіне айналып кеткен карьердегі бөгетті бұзу жоспарланып отырған жоқ. Оның орнына карьердің айналасына топырақ үйіліп, өзеннен оқшауланады. Сонымен қатар компанияға карьер мен өндіріс жұмыстарын су қорғау аймағынан, яғни Елек өзенінің арнасынан кемінде 500 метр қашықтыққа көшіру міндеттелді.
– Компанияның өзі де өндірісті өзеннен алысырақ жүргізген тиімді екенін түсінді. Олар су қорғау аймағынан шығуы тиіс. Қазір Индустриялық-инновациялық даму басқармасы жаңа өлшеулер жүргізеді, яғни геологиялық жер телімінің шекарасы қайта белгіленеді. Нақты нәтижесін кейін көреміз. 31 тамызға дейін «ПГС-Қаратоғай» ЖШС осы жұмыстардың бір бөлігін орындауы қажет, – деп түсіндірді инспекция өкілдері.
«АТ» газетінің тілшілері аумақтың ғарыштық суреттерін мұқият зерттеді. Су қорғау аймағынан 500 метр қашықтыққа шығу үшін компанияға іс жүзінде ескі карьерді пайдаланудан бас тартып, жаңасын қазуға тура келеді. Алайда жаңа карьер орналасуы мүмкін аумақ, қолдағы мәліметтерге қарағанда, «Қаратоғай» кен орнының құрамына кірмейді. Бұған қоса, бұрынғы карьер орналасқан жер міндетті түрде рекультивациялануы, яғни табиғи қалпына келтірілуі қажет.Компанияның осы талаптардың барлығын толық орындайтынын елестету қиын. Сондықтан «АТ» редакциясы Елек өзеніндегі жағдайды бақылауды жалғастырады.
«Қаратоғай» папкасындағы фотосуреттер:
1. 1 және 1_ – Карьердегі көрініс. 2026 жылғы 26 мамыр.
2. 2012 жылғы маусым – Құм өндіру жұмыстары әлі басталмаған кезең.
3. 2021 жылғы мамыр – Карьер қазылып, суға толған. Елек өзені арнасын өзгерте бастаған.
4. 2023 жылғы шілде – Елек өзені жаңа арна жасап өткен. Ескі арна құрғай бастаған.
5. 2026 жылғы маусым – Елек өзенінің қазіргі жағдайы.
