АИТВ-НЫҢ АЛДЫН АЛУДА АУТРИЧ-ҚЫЗМЕТКЕРЛЕРДІҢ РӨЛІ
Қазіргі таңда АИТВ инфекциясының алдын алу – денсаулық сақтау саласындағы маңызды бағыттардың бірі. АИТВ-ның таралуын тоқтату тек медициналық ұйымдардың жұмысына ғана емес, халықтың өзіне жақын жерде жүргізілетін профилактикалық қызметтердің сапасына да байланысты.Осы бағытта аутрич-қызметкерлердің еңбегі ерекше орын алады. Олар – медициналық ұйым мен негізгі халық топтары арасында байланыс орнататын, профилактикалық қызметті халыққа тікелей жеткізетін мамандар.
Аутрич-қызметкердің жұмысы көбіне көзге көрінбейді. Олар адамдарды медициналық ұйымға күтіп отырмайды, керісінше халықтың өз ортасына шығып, қажетті ақпарат пен профилактикалық қызметтерді сол жерде ұсынады. Бұл – заманауи профилактиканың тиімді тәсілдерінің бірі.
Сенімнен басталатын профилактика
АИТВ инфекциясының алдын алуда ақпараттың болуы жеткіліксіз. Адам профилактикалық қызметке сенуі және оны алуға дайын болуы қажет.Аутрич-қызметкер негізгі халық топтарының өкілдерімен тұрақты қарым-қатынас орнатып, олардың сұрақтарына жауап береді, АИТВ туралы дұрыс ақпарат ұсынады және медициналық қызметтерге бағыттайды.Негізгі халық топтарына инъекциялық есірткі қолданатын адамдар, секс-қызметкерлер, ерлермен жыныстық қатынасқа түсетін ерлер және трансгендерлік адамдар жатады. Бұл топтардың кейбір өкілдері стигма, дискриминация немесе басқа да әлеуметтік кедергілерге байланысты медициналық ұйымдарға уақытылы жүгіне бермейді. Сондықтан қоғамдастыққа жақын профилактикалық қызметтердің маңызы зор.Аутрич-қызметкер дәл осындай жағдайда адам мен медицина арасындағы «көпір» қызметін атқарады.
Бір шығудың артында – үлкен жұмыс
Аутрич-қызметкердің бір ғана жұмыс күні бірнеше бағытты қамтуы мүмкін. Ол профилактикалық әңгіме жүргізеді, АИТВ-ның берілу жолдары мен қорғану тәсілдерін түсіндіреді, презервативтер мен лубриканттарды таратады, қажет болған жағдайда зиянды азайту қызметтеріне бағыттайды.Сонымен қатар адамдарды АИТВ-ға тестілеуге шақыру, экспресс-тестілеу ұйымдастыру, бастапқы оң нәтиже болған жағдайда толық тексеруге бағыттау – аутрич жұмысының маңызды бөлігі.Бұл жерде жұмыстың нәтижесі тек «қанша адам қамтылды?» деген сұрақпен шектелмеуі тиіс. Ең маңыздысы – профилактикалық қызмет алған адамның әрі қарай медициналық жүйемен байланысының үзілмеуі.Тестілеу → толық тексеру → диагнозды растау → медициналық бақылау → емге бағыттау – осы тізбектің әрбір кезеңінде аутрич-қызметкердің көмегі маңызды болуы мүмкін.
Профилактика – тек тестілеу емес
АИТВ-ның алдын алу бір ғана тестілеумен шектелмейді. Қазіргі таңда тиімді профилактика бірнеше әдісті біріктіруді талап етеді.Олардың қатарында презервативтер мен лубриканттарды пайдалану, стерильді инелер мен шприцтерге қолжетімділік, АИТВ-ға тұрақты тестілеу, PrEP – АИТВ жұқтыру қаупін төмендетуге арналған алдын ала профилактика және басқа да шаралар бар.Аутрич-қызметкер осы мүмкіндіктер туралы ақпарат беріп қана қоймай, адамның қажетті қызметке жетуіне көмектеседі.Мысалы, АИТВ жұқтыру қаупі жоғары адамға PrEP туралы түсіндіру және оны тиісті медициналық қызметке бағыттау – жаңа жағдайлардың алдын алуға мүмкіндік беретін маңызды қадам.
Аутрич-қызметтің күші – адамға жақын болуында
Аутрич жұмысының басты ерекшелігі – профилактикалық қызметтің адамға жақын жерде көрсетілуі.Медициналық ұйымға баруға әртүрлі себеппен қиналатын адам үшін аутрич-қызметкермен алғашқы әңгіме оның денсаулығына жауапкершілікпен қарауға жасалған алғашқы қадам болуы мүмкін.Сондықтан аутрич жұмысы – жай ғана ақпарат тарату емес. Бұл – сенім қалыптастыру, қауіптің алдын алу, адамды тестілеуге тарту және қажет болған жағдайда медициналық көмекке жеткізу жұмысы.Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы да негізгі халық топтарының өкілдерін профилактикалық бағдарламаларға тартудың және қоғамдастыққа негізделген қызметтерді дамытудың маңыздылығын атап көрсетеді. Мұндай тәсіл қызметтердің қолжетімділігі мен қабылдануын арттыруға ықпал етеді.
Нәтиже – нақты көрсеткіштермен бағаланады
Аутрич қызметінің тиімділігін бағалау кезінде қамтылған адамдардың саны ғана емес, жұмыстың нақты нәтижелері де маңызды.Мысалы, қанша адам АИТВ тестінен өтті, қанша бастапқы оң нәтиже анықталды, қанша адам толық тексеруге жеткізілді, қанша адам медициналық бақылауға алынды, қанша адам профилактикалық қызметтерге, соның ішінде PrEP-ке бағытталды деген көрсеткіштер жұмыстың нәтижелілігін көрсетеді.Халықаралық тәжірибеде де аутрич-қызметкерлердің жұмысына мониторинг жүргізу және оның нәтижесін жүйелі бағалау қажеттілігі көрсетілген.Сондықтан аутрич-қызметкердің еңбегін тек өткізілген шығулар немесе таратылған профилактикалық құралдардың санымен бағалау дұрыс емес. Ең басты нәтиже – адамның қажетті профилактикалық немесе медициналық қызметке жетуі.
Бірлескен жұмыстың маңызы
АИТВ инфекциясының алдын алу – бір ғана маманның міндеті емес. Бұл бағытта АИТВ орталығы, медициналық ұйымдар, үкіметтік емес ұйымдар, аутрич-қызметкерлер және қоғамдастық өкілдері бірлесе жұмыс істегенде ғана нәтиже жоғары болады.ЮНЭЙДС қоғамдастыққа негізделген жауап шаралары медициналық жүйеге қолжетімділігі төмен адамдарды қамтуға, стигма мен дискриминацияны азайтуға және профилактикалық қызметтердің тиімділігін арттыруға мүмкіндік беретінін атап көрсетеді.Қазақстанда да АИТВ профилактикасында қоғамдастықпен жұмыс жүргізудің маңызы артып келеді. Елдегі бағдарламалар аясында жастарды және негізгі халық топтарын АИТВ профилактикасы, PrEP және қолжетімді қызметтер туралы ақпараттандыру бағытында жұмыстар жүргізілуде.
Қорытынды
АИТВ инфекциясының алдын алу – әрбір адамның денсаулығына жауапкершілікпен қарауынан басталады. Ал осы жауапкершілікті қалыптастыруда аутрич-қызметкерлердің еңбегі зор.Олар кейде бір адаммен сөйлесу арқылы үлкен мәселенің алдын алады. Бір тестілеуге бағыттау – инфекцияны ерте анықтауға, бір консультация – жұқтыру қаупін төмендетуге, бір медициналық ұйымға жолдау – адамның өмірін сақтауға себеп болуы мүмкін.Сондықтан аутрич-қызметкерді тек профилактикалық ақпарат таратушы емес, АИТВ инфекциясының алдын алу жолындағы маңызды маман, халық пен денсаулық сақтау жүйесін байланыстыратын сенімді көпір ретінде бағалау қажет.АИТВ-ның алдын алу – ортақ міндет. Ал бұл жолда аутрич-қызметкерлердің әрбір кездесуі, әрбір кеңесі және әрбір бағыттауы – жаңа жағдайлардың алдын алуға қосылған нақты үлес.
Алтынай Есетқызы
Облыстық АИТВ орталығының дәрігер-эпидемиологі
