Ақтөбеде аллергенді өсімдіктер қаптады
Орынбор өңірінен таралған циклахена мен амброзия Ақтөбе аумағында барған сайын кеңінен жайылып барады. Қазірдің өзінде олар саябақтар мен гүлзарларды жайлап, көпқабатты тұрғын үйлердің аулаларына дейін жеткен. Енді өзендердің жайылма алқаптарына да таралу қаупі бар.Қазіргі таңда Ақтөбе қаласында тұратын швейцариялық эколог Александр Гельфанттың айтуынша, бұл аллергенді өсімдіктерге қарсы күресті күзден бастау қажет. Әйтпесе, келесі жылы инвазиялық арамшөптер одан әрі көбейіп, үлкен аумақты басып алуы мүмкін.
Ренат ТАИПОВ
Жақында MORE ZEN қауымдастығының жетекшісі Александр Гельфант қала аумағындағы бірнеше жерді, атап айтқанда саябақтар мен гүлзарларды, көпқабатты тұрғын үйлердің аулаларын, саяжай алқаптарын және Ақтөбе қаласындағы суы тартылып бара жатқан өзендердің жағалауларын зерттеп шықты. Тексеру барысында ол барлық дерлік аумақта циклахена деп аталатын арамшөптің қалың өскенін анықтады. Халық арасында оны амброзия деп те атайды.
Айта кету керек, циклахена мен амброзия – өсімдіктердің екі түрлі түрі. Алайда олардың екеуі де анафилаксиялық шокқа дейін жеткізуі мүмкін күшті аллергиялық реакциялар туғызады. Айтпақшы, нағыз амброзия да Ақтөбе аумағында өседі.
– Триатлон саябағында циклахенаның өте көп өскенін байқадым. Бұл саябақ спортпен шұғылдануға арналған, мұнда жүгіруге арналған ұзын жолдар бар. Алайда сол жолдардың барлығы дерлік осы аллергенді өсімдіктің қалың өскен алқаптарының арасымен өтеді, – дейді Александр Гельфант. – Циклахена бұл жерде тамырын терең жайып, барған сайын жаңа аумақтарды басып алып, өзге өсімдіктерді ығыстырып барады.
Александр Гельфант циклахена мен амброзияға қарсы күресудің қарапайым әдісін ұсынады.
Америкадан келген «қонақ»
Циклахена да, амброзия да Қазақстан үшін ғана емес, жалпы Еуразия құрлығы үшін бөгде, яғни инвазиялық өсімдік түрлеріне жатады. Олар Ескі дүниеге Солтүстік Америкадан таралған.
Айта кету керек, осыдан 25–30 жыл бұрын циклахена Ақтөбе қаласында өте сирек кездесетін. Ал көршілес Ресейдің Орынбор, Соль-Илецк және Ақбұлақ қалаларында бұл өсімдік 1990 жылдардың соңында-ақ жаппай жайылып өскен. Соның салдарынан жаз бен күздің алғашқы айларында аллергиясы бар адамдар үшін аталған қалаларда болу қиынға соғатын. Ал бүгінде циклахена Ақтөбе қаласының барлық дерлік аумағында кездеседі.
Амброзия сияқты циклахена да өте агрессивті арамшөп саналады. Тамыр жүйесінің тереңге бойлауына байланысты олар топырақтағы ылғал мен қоректік заттарды молынан сіңіреді. Ал жер бетіндегі сабақтары мен жапырақтарының қалың өсуі өзге өсімдіктерге күн сәулесінің түсуіне кедергі келтіріп, олардың өсуіне кері әсер етеді. Осы екі фактордың жиынтығы нәтижесінде басқа өсімдіктер тез әлсіреп, біртіндеп жойыла бастайды.
Улы арамшөп
Циклахена тек аллергиясы бар адамдарға ғана емес, ауыл шаруашылығы саласына да зиянын тигізеді. Егістік алқаптарына таралған жағдайда ол мәдени дақылдарды ығыстырып, нәтижесінде өнімділіктің төмендеуіне әкеледі.
Циклахена мен амброзияның құрамында ауыл шаруашылығы жануарларына қауіпті зиянды алкалоидтар да бар. Сиыр, жылқы және қой бұл өсімдіктер қалың өскен жерлерге жоламайды, өйткені олардың дәмі малға жағымсыз. Алайда шабылған шөптің құрамында циклахена араласып кетуі мүмкін. Мұндай шөпті жеген малдың денсаулығына зиян келіп, ауруға шалдығуы ықтимал.
Осы себептерге байланысты циклахена мен амброзия карантиндік өсімдіктер қатарына жатқызылады. Агрономдар егістік алқаптарындағы олардың таралу деңгейін тұрақты бақылап отыруы тиіс. Белгіленген шекті мөлшерден асып кеткен жағдайда бұл өсімдіктерді тамырымен жұлу немесе маусым ішінде бірнеше рет орып тастау қажет.
Алайда осы мәселеге қарамастан, Қазақстанда циклахена мен амброзияға қарсы күрес жөніндегі мемлекеттік бағдарламалар әзірге қолға алынбаған. Соңғы жылдары еліміздің Павлодар, Қарағанды және Алматы қалаларында бұл өсімдіктерді жою жұмыстары тек демеушілердің қаражаты есебінен жүргізілген.
Триатлон саябағындағы циклахена қалың өскен алқаптар.
Шөп шабу жұмыстары жеткіліксіз
Ақтөбеде арамшөптер мен аллергенді өсімдіктерге қарсы күресті, шамасы, тек «Жасыл ел» жасақтары ғана жүргізіп келеді. Алайда бұл бағыттағы жұмыстардың нәтижесін әзірге ойдағыдай деп айту қиын.
– Расында, «Жасыл ел» жасақтары шөпті, соның ішінде циклахенаны да орып жүр. Алайда шөп шабу жұмыстары жүйелі түрде жүргізілмегендіктен, оның пайдасынан гөрі зияны көбірек болып отыр, – дейді Александр Гельфант. – Өсімдіктерді мүмкіндігінше тамырымен қопарып жою керек. Ал шауып тастайтын болса, бұл жұмысты бірнеше рет қайталау қажет. Себебі шабылған жерден кейін бір сабақтың орнына төрт-бес жаңа сабақ өсіп шығады.
Циклахена әсіресе жыра-сайларда және өзендердің жайылма алқаптарында көп өседі.
– Қазір Елек пен Сазды өзендерінің көптеген бөліктерінде өзен арналарының табаны ашылып, суы тартылған, – деп атап өтті швейцариялық эколог. – Су аз. Көктемде бұл арамшөп өзен жағалауларын бойлай жаппай таралуы мүмкін. Ал келесі жылы оның таралу көлемі бірнеше есе артуы ықтимал. Егер су жағдайы осылай қала берсе, циклахена барлық аумаққа жайылып кетуі мүмкін.
Органикалық мульча – табиғи қорғаныс қабаты
Александр Гельфанттың айтуынша, циклахена мен амброзияға қарсы күресудің қарапайым әрі тиімді әдісі бар.
– Ең алдымен, бұл өсімдіктердің жаппай таралған ошақтарын анықтау қажет. Егер пилоттық жоба қолға алынатын болса, көлемі 100–200 шаршы метр болатын шағын аумақты таңдауға болады. Сол жерге әбден кепкен өсімдік массасын ұсақтайтын арнайы техника жеткізу керек. Кейін ұсақталған өсімдік қалдықтарын (іс жүзінде бұл мульча) топырақтың бетіне біркелкі төсеу қажет.
Мәселе мынада: циклахена органикалық заттармен жақсы байытылған топырақта өсе алмайды. Оның үстіне, бұл өсімдік ашық кеңістікті ұнатады, ал көлеңкелі жерде өсуі қиын. Осылайша топырақтың бетінде арнайы қорғаныш қабатын қалыптастырамыз. Ол көктемге қарай нығайып, өсімдіктердің таралуына тосқауыл болады.
Егер циклахенаның өзінен алынған биомасса жеткіліксіз болса, оны басқа жерлерден де жинауға болады. Ақтөбеде органикалық қалдықтар жеткілікті. Мысалы, «Нұр Ғасыр» мешітінің артындағы орман алқабында қураған ағаштар, жерге түскен жапырақтар, бұтақтар мен құлаған ағаштар өте көп. Олардың барлығын ұсақтап, басқа аумақтарда пайдалануға болады.
Қазір циклахена қаладағы аулалардың бәрінде дерлік өсіп тұр. Ал органикалық қалдықтарды өртеуге де, қоқыс контейнерлерінің жанына тастауға да болмайды. Ол аумақтардың барлығында бейнебақылау камералары орнатылған. Оның орнына органикалық қалдықтарды ұсақтап, топырақты құнарландыруға пайдалануға болады. Уақыт өте келе олар қарашірікке айналады.
Көгалдандыруға аса қажетті осындай құнды табиғи материалды тұрмыстық қатты қалдықтар полигондарына тасымалдаудың қажеті қанша? Оны ұсақталған күйінде пайдаланып, аллергенді өсімдіктердің таралуына тосқауыл қоюға болады.
Тікенді циклахена (Cyclachaena xanthiifolia).
Үш бағыттағы кешенді соққы
Александр Гельфанттың түсіндіруінше, көктемде алдын ала дайындалған қорғаныш қабаты төселген аумақтарға циклахенамен бәсекелес өсімдіктердің тұқымын себу қажет.
– Бұл ретте гидросебу әдісін қолданған тиімді. Ол үшін тұқымдар арнайы ерітіндіге салынып, ісінгенге дейін ұсталады. Содан кейін дайын қоспа арнайы құрылғының көмегімен қажетті аумаққа шашылады. Мұндай әдіс тұқымдардың тез өніп шығуына ықпал етеді.
Экологтың айтуынша, циклахена мен амброзия жылу сүйгіш өсімдіктер болғандықтан, олардың тұқымдары маусым айының басында ғана өне бастайды. Бұл басқа өсімдіктердің олардан бұрын өсіп, аумақты иеленуіне мүмкіндік береді.
– Егер бәсекелес өсімдіктердің тұқымын мамыр айында сепсек, циклахенаға бірден үш бағытта тосқауыл қоя аламыз.
Біріншіден, топыраққа қосылған биомасса оны органикалық заттармен байытып, циклахенаның өсуіне қолайсыз жағдай қалыптастырады.
Екіншіден, бәсекелес өсімдіктердің тұқымдары өніп, топырақтың бетін тұтас өсімдік жамылғысымен көмкереді. Соның нәтижесінде көлеңке пайда болып, циклахенаның өсуі тежеледі.
Үшіншіден, тамыр жүйесі циклахена өскіндерінің бой көтеруіне кедергі келтіретін өсімдіктерді таңдау қажет.
Органикалық қалдықтардан бөлек, жүн өңдеу өндірісінің қалдықтары негізінде дайындалған биоматтарды да пайдалануға болады. Мұндай биоматтар тығыз әрі берік шым қабатын қалыптастырып, көптеген жылдар бойы сақталатын қорғаныш жамылғысына айналар еді.
Циклахена мен амброзияның тұқымдары өте төзімді келеді. Олар топырақта бес жылға дейін сақталып, қолайлы жағдай туғанша өну қабілетін жоғалтпай жата алады.
Жусанжапырақты амброзия (Ambrosia artemisiifolia).
Бәсекелес өсімдіктер
Александр Гельфанттың түсіндіруінше, амброзия мен циклахенаға қарсы күресте жергілікті өсімдік түрлерін, яғни олармен табиғи жолмен бәсекелесе алатын шөптерді пайдалану қажет.
– Сары жоңышқа (люцерна) егуге болады. Сондай-ақ топырақтың бетін тұтас жауып, тығыз өсімдік жамылғысын қалыптастыратын беде де тиімді. Әрине, беденің өсуі үшін ылғал қажет. Алайда топырақтың бетіне органикалық қалдықтардан алғашқы қорғаныш қабатын төсесек, ол қыс бойы жиналған ылғалдың буланып, топырақтан жоғалуына жол бермейді.
Астық тұқымдас өсімдіктердің ішінде еркекшөп те өте жақсы бәсекелес бола алады. Оның тамыр жүйесі жақсы дамыған. Бұл – әдемі әрі төзімді өсімдік.
Бәсекелес өсімдіктерді таңдағанда, бұрын циклахена өскен аумақтардың сыртқы көрінісі мен сәндік ерекшеліктерін де ескеруге болады. Яғни егілетін өсімдіктердің гүлшоғырлары да әдемі болғаны жөн. Көгалдандыру жұмысының мәні де осында.
Көгалдандыру дегеніміз – тек есеп үшін ағаш отырғызу емес! Ал Ақтөбеде, әдетте, көгалдандыру кезінде ағаш отырғызумен ғана шектеледі де, топырақ бетін пайдалы шөптермен көмкерудің маңыздылығы ескерусіз қалады. Бұл да – үлкен мәселе!
Қазақстан тұрғындарының 38 пайызына дейін өсімдік тозаңына аллергиядан зардап шегеді
Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) бағалауынша, әлем халқының 40 пайызы әртүрлі өсімдіктердің тозаңына аллергиядан зардап шегеді. Қазақстанда бұл көрсеткіш 20–38 пайыз аралығында. Алайда соңғы жылдары нақты деректерді анықтауға бағытталған кешенді зерттеулер жүргізілмеген.
Сонымен қатар өсімдік тозаңының түрлері мен оның ауадағы концентрациясын анықтайтын аэропалинологиялық зерттеулер Қазақстанда кемінде 20 жыл бұрын жүргізілген. Бүгінде тозаң мониторингі тек Алматы қаласында ғана жүзеге асырылады. Бұл жұмыстарды 2025 жылдың көктемінен бастап Қазақ аграрлық зерттеу университетінің Халықаралық вакцинология орталығы жүргізіп келеді. Орталық жақын арада жусан тозаңынан туындайтын аллергияға қарсы препарат әзірлеуді жоспарлап отыр.
Қазақстанның барлық өңірінде дерлік филиалдары бар белгілі клиникалық-диагностикалық зертханалардың (КДЗ) бірінің бағалауынша, өсімдік тозаңына аллергиядан зардап шегетіндер саны бойынша жусан бірінші орында тұр. Ал циклахена, қайың, атқонақ және алабота қазақстандықтар арасында аллергия туғызатын өсімдіктердің алғашқы бестігіне кіреді.
КДЗ мәліметінше, 2020–2025 жылдар аралығында бір жасқа дейінгі балалар арасында аллергиялық аурулар саны артқан. Жасөспірімдер арасындағы сырқаттанушылық көрсеткіші де 2,8 есе өскен.
Жыныстық ерекшеліктер бойынша жүргізілген талдау нәтижесіне сәйкес, өсімдік тозаңына аллергия ер адамдар арасында жиірек кездеседі. Оң нәтиже көрсеткен барлық тестілердің 58 пайызы ер адамдарға тиесілі.
КДЗ жүргізген талдау еліміздегі негізгі аллергендік жүктеменің басым бөлігі арамшөптерге тиесілі екенін көрсетті. Оларға барлық оң нәтиже көрсеткен тестілердің 61 пайызы келеді. Шалғындық шөптердің үлесі – 22 пайыз, ал ағаштардың үлесі – 18 пайыз.
Бұдан бөлек, статистикалық деректерде бұған дейін тіркелмеген немесе айтарлықтай назарға ілінбеген жаңа аллергендер де анықталған. Олардың қатарында сораң (362 жағдай), күнбағыс (199 жағдай), қандыағаш, жөке және бұзаубас бар.
